BAKI, 21 iyul. TELEQRAF

Teleqraf Azərbaycan Cümhuriyyəti zabitlərindən Yavər Şəkilinin xatirələrinin 6-cı qismini təqdim edir.

Beşinci hissəyə giriş

***

Azərbaycan Süvari Alayı Gümrü düzənliyindən yenidən Axalkələk istiqamətinə yola salındı. Keyti dağ keçidini aşdıqdan sonra alay kəndlərdə yerləşdi, lakin dərin qar səbəbindən Axalkələkə gedən yolu tapa bilmədi. Alınmış əmrə əsasən alay Cacur kəndinə yaxınlaşarkən daha bir hadisə baş verdi.

Hava son dərəcə şaxtalı idi. Azərbaycanlılar belə sərt soyuğu indiyədək heç vaxt görməmişdilər. Təkcə insanlar deyil, atlar belə nəfəs almaqda çətinlik çəkir, gözlərini aça bilmir, qılınc kimi kəsən soyuq küləyə qarşı güclə irəliləyirdilər. Əsgərlər və zabitlər üzlərini görünməyəcək dərəcədə örtmüşdülər. Gözləri qarın parıltısından qorunmaq üçün xüsusi eynəklərlə bağlanmışdı.

“Türkiyədə hələ başımıza daha nələr gələcək?”

Dəstənin önündə kapitan Y. A.-nın eskadronu hərəkət edirdi. Eskadronun önündə bölük nişanı aparılırdı. Bütün bölüklərdə mövcud olan bu nişan hələ Cahan müharibəsindən qalmışdı. Kvadrat formalı qara məxmər parçadan ibarət olan bu nişan nal təsviri olan bir nizəyə bərkidilmişdi. Qara məxmərin üzərində qızılı hərflərlə Qurani-Kərimdən bir ayə işlənmiş, kənarlarına isə Cahan müharibəsində cəbhədə göstərilən xidmətə görə verilən mükafatlardan biri olan “Georgi lenti” tikilmişdi.

Bu nişan Azərbaycan milli ordusunda qorunub saxlanıldığı kimi sonralar Türkiyə ordusunda da eyni şəkildə mühafizə edilmiş, türk hərbi rəhbərliyi alayın ənənələrinə toxunmamışdı. Azərbaycan Süvari Alayı mövcud olduğu müddətdə həmin nişan da alayın önündə daşınırdı.

Alay Cacur stansiyası istiqamətində irəliləyərkən dördüncü bölük Cacur yüksəkliklərindən enən silahlı süvarilərdən ibarət bir dəstə ilə qarşılaşdı. Məlum oldu ki, bunlar Türk komandanlığı ilə görüşmək məqsədilə 11-ci qırmızı ordu tərəfindən Gümrüyə göndərilən Sovet nümayəndə heyətidir.

Nümayəndə heyəti alayın nişanını görən kimi ona hərbi qaydada ehtiramla salam verdi. Onların salamladıqları nişan Tatar Süvari Alayına məxsus idi. Halbuki bu, elə bir alay idi ki, vaxtilə həmin qırmızı ordu ilə döyüşmüş və ona qarşı sonsuz nifrət bəsləmişdi. Kənarları çar ordusunun “Georgi lenti” ilə haşiyələnmiş, ortasında Qurani-Kərimdən bir ayə yazılmış, yəni mahiyyət etibarilə Sovet rejiminə barışmaz düşmənçiliyi təmsil edən bir nişana sovet nümayəndələri ehtiramla salam vermişdilər.

Bizim zabitlər isə bu salamı qətiyyən cavabsız qoydular və onlara heç bir əhəmiyyət vermədən yollarına davam etdilər. Zarafatcıl xasiyyəti ilə tanınan kapitan A. isə bu mənzərəni görüb: “Bu Türkiyədə hələ başımıza daha nələr gələcək?” – demək üçün fürsət tapdı.

Axalkələk istiqamətindən qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Süvari Alayı 15-ci Türkiyə Süvari Alayı ilə birlikdə Əhməd bəyin komandanlığı altında bir briqada təşkil etdi. Bu briqada 1921-ci ilin yanvar ayı ərzində Gümrü düzənliyinin şərqində yerləşən dağlıq ərazidə mühafizə xidməti yerinə yetirdi. Sonra briqada Çıldır nahiyəsinə köçürüldü və yerli əhalidən toplanmış qüvvələrlə tamamlanaraq Qafqaz Süvari Firqəsinə çevrildi. Yanvar ayının sonlarına yaxın (təxminən ayın son günlərində) Axalsıx istiqamətinə göndərildi.

Yollar qalın qarla örtüldüyündən briqada (yaxud artıq firqə) topçu batareyası və digər hərbi ləvazimatlarla birlikdə yalnız küləyin qardan təmizlədiyi dağ silsilələri boyunca hərəkət edə bilirdi. Firqə sürətlə irəliləyirdi, lakin qar yığınları bu yürüşü xeyli çətinləşdirirdi. Bəzi yerlərdə atları və yükləri sanki divardan endirirmiş kimi böyük əziyyətlə aşağı salaraq irəliləməyimizə baxmayaraq Əhməd bəy firqəni böyük məharətlə Posov istiqamətindən Axalsıx bölgəsinə çatdıra bildi.

Bu qədər sürətlə hərəkət edilməsinə baxmayaraq firqə şəhərə daxil ola bilmədi. Türk ordusundan bir qədər əvvəl Jlobanın komandanlığı altındakı qırmızı ordunun süvari firqəsi Axalsıxı işğal etmişdi. Qırmızı ordunun həmin dövrdə Türkiyə ilə dost münasibətlərdə olduğu nəzərə alınarsa, yaranmış vəziyyətlə hesablaşmaqdan başqa çıxış yolunun qalmadığı aydın olur.

Əhməd bəyin süvari firqəsi Türkiyə–Gürcüstan sərhədinə yaxın, lakin Gürcüstan ərazisində yerləşən böyük katolik gürcü kəndində (və ya erməni-gürcü kəndində) yerləşdirildi. Bu kənd Abastumanın qarşı tərəfində idi.

Çox keçmədən Türkiyə ordusunun tərkibində Azərbaycan Süvari Alayının da olduğu sovet tərəfinə məlum oldu. Bu xəbəri alan kimi Abastumanda yerləşən Sovet Süvari Alayı, görünür, Tərtər, Bərdə və Gəncə hadisələrinin təsiri altında Abastumanı tərk edərək Axalsıxa çəkildi.

Azərbaycan Süvari Alayının Türkiyə ordusunun tərkibində olması barədə yayılan xəbərlər sovet komandanını Türkiyə firqəsinin komandanına müraciət edərək etiraz bildirməyə məcbur etdi. Lakin Əhməd bəy bu şayiələrin həqiqətə uyğun olmadığını, burada yalnız Türkiyə firqəsinin yerləşdiyini bildirdi. Sovet tərəfinin buna inanıb-inanmadığını bilmirəm. Hər halda, onların xeyli təşviş keçirdikləri hiss olunurdu.

Əhməd bəyin süvari firqəsindən başqa, bu istiqamətdə yeni təşkil edilmiş 8-ci Piyada Alayı da irəliləyirdi. Həmin alay Batumu işğal etməli idi. Lakin Batuma yalnız 500 nəfərdən ibarət bir tabor daxil ola bildi. Keçmiş Gürcüstan ordusunun bəzi komandanlarının sonralar xatırladıqları “Batumu işğal edən türk ordusu” məhz bundan ibarət idi.

Mart ayında Əhməd bəyin firqəsi Türkiyə ərazisinə geri çəkildi. Azərbaycan Süvari Alayının bu geri dönüşü son dərəcə ağır keçirdi. İndiyədək bütün yürüşlər yalnız irəliyə doğru olmuşdu. Hələ də bu yürüşün davam etdiriləcəyinə və rusların Qafqazdan çıxarılacağına ümidlər tam sönməmişdi. Azərbaycan hərbi hissələri uzun yürüşlərdən və böyük fədakarlıqlardan sonra doğma torpaqlarına qayıdaraq tarixi və milli düşmənlərinə qarşı mübarizəni davam etdirəcəklərinə inanırdılar.

Təəssüf ki, türklərin öz problemləri və öz siyasi prioritetləri var idi. Onlar Qafqaz xalqlarına hətta mənəvi dəstək göstərmək imkanında belə deyildilər.

Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Süvari Alayı əvvəlcə Qars yaxınlığındakı kəndlərdə yerləşdirildi. Bir qədər sonra isə Qars şəhərinə köçürüldü. Burada briqada yenidən təşkil olunaraq 6-cı Süvari Firqəsi yaradıldı. Bu firqənin tərkibinə 15-ci, 16-cı, 17-ci və 18-ci Süvari alayları daxil idi.

“Azərbaycanlılar bu qərarı dərin ürək ağrısı ilə qarşıladılar”

Azərbaycan Süvari Alayına gəldikdə…

Azərbaycan Süvari Alayı hələ Qars ətrafındakı kəndlərdə yerləşdiyi vaxtdan öz vəzifəsini yerinə yetirmiş alayın buraxılması və əsgərlərinin evlərinə göndərilməsinin zəruriliyi barədə söhbətlər başlanmışdı. Qarsa gəldikdən sonra isə bu müzakirələr daha da gücləndi. Nəhayət, bu söhbətlər 6-cı Süvari Firqəsinin komandanlığına da çatdı. Komandanlıq bu fikirləri Azərbaycan əsgərlərinin guya “bolşevikləşməsi” ilə əlaqələndirərək qəti şəkildə pislədi. Onların qənaətinə görə Azərbaycan əsgərlərinin hərbi intizamı qorumaq və yuxarıdan verilən əmrlərə qeyd-şərtsiz tabe olmaqdan başqa hər hansı fikir bildirmək səlahiyyəti yox idi.

Şübhəsiz ki, hərbi mənəviyyat və intizam prinsiplərinə görə belə də olmalı idi. Ordu mitinq meydanına çevrilə bilməz. Lakin burada müəyyən izaha ehtiyac vardır. Komandanlıq öz baxışına görə haqlı idi, lakin Azərbaycan əsgərləri də günahkar deyildilər. Onları hərbi intizamı pozmaqda ittiham etmək böyük ədalətsizlik olardı. Çünki Azərbaycan əsgərləri ən ağır sınaq anlarında dəfələrlə yüksək hərbi intizama malik olduqlarını sübut etmişdilər.

Azərbaycan əsgəri hökuməti süqut etmiş, Vətəni işğal olunmuş, dövlət bayrağı endirilmiş bir şəraitdə belə mənəvi cəhətdən sarsılmamış, intizamını pozmamış və sonadək böyük məhəbbət bəslədiyi zabitlərinin əmrlərinə itaət etməkdən boyun qaçırmamışdı. Çünki Azərbaycan əsgəri öz zabitlərini vətəninin və dövlətinin rəsmi nümayəndələri kimi qəbul edirdi. Onlar ölümə gedərkən, ən ağır fədakarlıqlara və məhrumiyyətlərə sinə gərərkən belə, həqiqi vətənpərvər əsgərə layiq yüksək mənəvi səviyyə nümayiş etdirmişdilər.

Burada söhbət “bolşevikləşmə”dən getmirdi. Əsl səbəb yalnız başsız qalmış ailələrinin yanına qayıtmaq arzusu idi.

Qafqaz cəbhəsində müharibə başa çatdıqdan sonra komandanlıq Azərbaycan Alayının ayrıca bir hərbi hissə kimi fəaliyyətinə son qoymaq qərarına gəldi. Azərbaycan hərbi hissələrinin topları hələ müharibənin əvvəlində onların əlindən alınaraq digər alaylara verilmişdi. Bunu müəyyən qədər başa düşmək olardı. Çünki həmin dövrdə Türkiyə ordusunda artilleriya çatışmazlığı mövcud idi və azərbaycanlılar bu addımı təbii qarşılamışdılar.

Lakin Qarsa gəldikdən sonra Azərbaycan Süvari Alayı indiyədək birlikdə briqada təşkil etdiyi 15-ci Süvari Alayının tərkibinə qatıldı. Azərbaycan Süvari Alayını öz tərkibinə daxil edən 15-ci Süvari Alayı da öz növbəsində dörd yeni alaya – 15-ci, 16-cı, 17-ci və 18-ci Süvari alaylarına bölünərək 6-cı Süvari Firqəsini təşkil etdi.

Məhz bu hadisə, yəni Azərbaycan Süvari Alayının mövcudluğuna son verilməsi Azərbaycan əsgərləri arasında tərxis olunmaq fikrinin yaranmasına səbəb oldu.

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Alayı əsgərlərin öz istəyi və tələbi ilə deyil, Türkiyə hərbi komandanlığının qərarı ilə ləğv edilmişdi. Azərbaycanlılar bu qərarı dərin ürək ağrısı ilə qarşıladılar. Çünki hər bir əsgərin ən böyük arzusu alay halında Vətənə qayıdaraq işğalçı qüvvələrə qarşı mübarizəni yenidən davam etdirmək idi. Alay ləğv edildikdən sonra isə bu arzu ümidsizliyə çevrildi.

Azərbaycanlılar bu qərardan belə bir nəticə çıxarmışdılar ki, Türkiyə yalnız öz problemləri ilə məşğuldur və Azərbaycanın taleyi ilə artıq qətiyyən maraqlanmır. Əgər belə olmasaydı, Türkiyə hər ehtimala qarşı Azərbaycan Süvari Alayını qoruyub saxlamalı idi. Çünki yeganə təşkilatlanmış Azərbaycan hərbi hissəsi olan bu alayın gələcəkdə Milli Azərbaycan Ordusunun yenidən yaradılmasında oynaya biləcəyi rol son dərəcə mühüm olacaqdı.

Bütün bu mülahizələrə baxmayaraq azərbaycanlı əsgərlər 6-cı Süvari Firqəsinin tərkibində xidmətlərini davam etdirə bilərdilər. Lakin Vətəndən gələn xəbərlər buna mane olurdu. Bolşeviklərin xüsusilə də ölkə xaricinə çıxmış şəxslərin ailələrinə qarşı törətdikləri vəhşiliklər barədə məlumat aldıqca, burada artıq öz vəzifələrini yerinə yetirmiş əsgərlər əzab çəkən və məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşən ailələrinin yanına qayıtmaq qərarına gəldilər.

Əsgərlər artıq burada onlara ehtiyac qalmadığına və üzərlərinə düşən vəzifəni yerinə yetirdiklərinə inanırdılar. Vətənə qayıtmaq qərarı verərkən isə onları orada hansı dəhşətlərin gözlədiyini bilirdilər. Onları ölümün gözlədiyi də sirr deyildi. Onlar amansız düşməndən mərhəmət umduqları üçün deyil, vicdanlarının və namuslarının səsinə tabe olaraq geri dönürdülər. Ailələrinin məruz qaldığı zülmü heç olmasa müəyyən qədər yüngülləşdirmək ümidi ilə özlərini şüurlu şəkildə fəda etməyə hazır olan bu qəhrəmanları “bolşevikləşməkdə” ittiham etmək doğru olmazdı.

Onlar Türkiyə üçün əllərindən gələn hər şeyi etmişdilər. Türkiyə hərbi komandanlığı da Azərbaycan Alayını ləğv etməklə onların xidmətinə artıq ehtiyac qalmadığını göstərmişdi. Azərbaycan əsgərlərinin mütəşəkkil şəkildə Vətənə qayıdaraq xalqını və ölkəsini bolşevik işğalından azad etmək ümidi də puça çıxmışdı. Belə bir vəziyyətdə vətənpərvər əsgərin öz xalqı və ailəsi ilə birlikdə əzab çəkməyi və lazım gələrsə, onlarla birlikdə ölməyi arzulaması tamamilə təbii və qəhrəmancasına bir davranış hesab edilməlidir.

“Türkiyənin xilas olmasına ürəkdən sevinirik”

Nəhayət, Şərq Cəbhəsi Komandanlığı da belə bir qərara gəldi ki, artıq Azərbaycan Alayı mövcud olmadığına görə sıravi əsgərləri xidmətdə saxlamağın mənası yoxdur. Buna görə də onların vətənə göndərilməsi məqsədilə Sovet hökuməti ilə danışıqlara başlandı. Sovet hökuməti bu təkliflə məmnuniyyətlə razılaşdı. Çünki xaricdə belə bir hərbi qüvvənin mövcudluğu Sovet hakimiyyəti üçün hər zaman potensial təhlükə hesab oluna bilərdi.

Azərbaycan əsgərlərinin Vətənə dönüş günü gəlib çatdı. Keçmiş Azərbaycan Süvari Alayının əsgərləri firqə qərargahının qarşısındakı meydana toplandılar və burada vida mərasimi keçirildi.

Firqə komandanlığı əsgərlərə uğurlu yol arzuladı və bildirdi ki, Şərq Cəbhəsi Komandanlığının qırmızı ordu komandanlığı ilə apardığı danışıqlar nəticəsində onların Vətənə qayıtmasına icazə verilmişdir. Eyni zamanda qeyd olundu ki, qırmızı ordu komandanlığına Azərbaycan əsgərlərinin vaxtilə Qafqazı tərk etmələrinə görə onların məsuliyyət daşımadıqları, bu məsuliyyətin yalnız zabitlərin üzərinə düşdüyü və həmin zabitlərin də Türkiyədə qalacaqları bildirilmişdir.

Mərasimdə iştirak edən Azərbaycan hərbi hissələrinin zabitləri də komandanlığın bu sözlərini təsdiqləyərək belə dedilər: “Bəli, biz bu məsuliyyəti tamamilə öz üzərimizə götürürük.”

Azərbaycan əsgərləri ilə zabitləri arasında keçirilən vida mərasimi son dərəcə təsirli və kədərli oldu. Vətənə qayıdan əsgərlər adından ən yaşlı əsgər irəli çıxaraq dedi: “Keçmiş Azərbaycan Alayının bütün əsgərləri adından bizə göstərilən qonaqpərvərliyə görə qardaş Türkiyəyə təşəkkür edirəm. Ən ağır və ən həlledici bir zamanda Türkiyəyə qarşı qardaşlıq borcumuzu yerinə yetirə bilmiş olmağımız bizim üçün böyük qürur mənbəyidir. Türkiyənin xilas olmasına ürəkdən sevinirik. Həmişə bizimlə olan, bizi heç vaxt satmayan, tərk etməyən zabitlərimizə də minnətdarlığımızı bildiririk”.

Daha sonra əsgərlər və zabitlər bir-birini qucaqlayıb öpdülər. Çavuşların ən böyüyü komanda verdi və əsgərlər nizam-intizamla piyada şəkildə Sovet sərhədi istiqamətində yola düşdülər.

Hərbi hissədən tərxis edilərkən qanuna əsasən əsgərlərə yol azuqəsi verilməli idi. Bu azuqə üç günlük yol üçün nəzərdə tutulurdu. Çünki Qarsdan sərhədə qədər olan məsafənin təxminən üç günə qət ediləcəyi hesablanırdı.

Bəs bu yol azuqəsi nədən ibarət idi?

Hər bir əsgərə üç kiloqram təmizlənməmiş, toz-torpaq içində olan arpa verildi.

Əsgərlər buna etiraz edərək dedilər: “Bizim atlarımız yoxdur. Atları burada qoyuruq. Bu arpanı nə edəcəyik?”

Onlara ərzaq idarəsinin rəisi belə cavab verdi: “Hazır çörək yoxdur. Buna görə də çörəyin əvəzinə bunu veririk. Yolda, yəqin ki, bir dəyirman taparsınız, arpanı una çevirər, çörək bişirib yeyərsiniz”.

Bu sətirləri oxuyanlar, yəqin ki, deyilənlərə inanmaqda çətinlik çəkəcəklər. Çünki həqiqətən də, inanılması çətin görünür. Lakin bu, bütün çılpaqlığı ilə həqiqətdir. Azərbaycan Süvari Alayının sağ qalmış bütün zabitləri, çavuşları və əsgərləri bu hadisəni təsdiq edə bilərlər.

Yolda bir dəyirman tapmaq ümidi ilə əsgərlər cəmi bir neçə gün əvvəl ermənilərlə ölüm-dirim mübarizəsi apardıqları Qarsdan uzaqlaşdılar.

Burada bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, həmin dövrdə Şərq cəbhəsində nə qıtlıq, nə də aclıq var idi. Ordunun əlinə çoxlu miqdarda ərzaq keçmişdi və bu ərzağın ələ keçirilməsində əsas rolu məhz Azərbaycan Süvari Alayı oynamışdı. Cacur və Gümrü döyüşlərindən sonra ərzaq, qoyun və digər təminat vasitələri o qədər bol idi ki, hətta pulsuz paylanırdı.

Bəs görəsən, “Türkiyəlilərin özlərinə məxsus psixologiyası vardır” deyən general Səlimov haqlı idi, yoxsa bu münasibət ali komandanlığın və firqə rəhbərliyinin xəbəri olmadan ərzaq məmurlarının şəxsi təşəbbüsü nəticəsində baş vermiş ayrı-ayrı bir hadisə idi?

Düşünürəm ki, ikinci ehtimal həqiqətə daha yaxın idi...

Hər halda, bütün bunlara baxmayaraq Azərbaycan Süvari Alayının əsgərləri hərəsinə üç kiloqram təmizlənməmiş, tozlu arpa verilərək yola salındılar.

Azərbaycan Süvari Alayının topları, tüfəngləri, pulemyotları, atları və digər silah-sursatı, avadanlığı və nəqliyyat vasitələrinə gəldikdə isə, bunlar müharibə qəniməti deyildi. Bütün bu hərbi əmlak alayın özü tərəfindən Azərbaycandan gətirilmişdi. Buna baxmayaraq, həmin silah və avadanlıq Türkiyə ordusunun sərəncamında qaldı. Azərbaycanlı zabit və əsgərlər buna da etiraz etmədilər. Çünki onları dəyər-dəyməzinə satmağa məcbur qalmaqdansa, Türkiyə ordusuna verməyi daha məqsədəuyğun hesab edirdilər.

Əsgərlər Türkiyəni tərk etdikdən sonra zabitlər və topçu heyəti 6-cı Süvari Firqəsinin tərkibində xidmətlərini davam etdirdilər.

Türkiyəyə gəlmiş Azərbaycan hərbi hissələrinin zabitlərindən bəziləri hələ Ərzuruma çatmamış hərbi hissədən ayrılmışdılar. Lakin alayın ideologiyasını formalaşdıran, onun Türkiyəyə gəlməsinə səbəb olan və döyüşlərdə iştirak edən zabitlər müharibənin sonunadək öz vəzifələrində qaldılar. Onlardan bəziləri bu gün də Türkiyə ordusunda xidmət edirlər.

Azərbaycan Alayı ilə birlikdə gələn zabitlərdən başqa Qara dəniz limanları vasitəsilə Türkiyəyə gəlmiş bir qrup şimali qafqazlı və azərbaycanlı zabit də Türkiyə ordusunda xidmət edirdi. Lakin onların Türkiyəyə gəlişi Qafqazdan gəlmiş “Yaşıl İslam Ordusu”nun, yaxud burada işlədilən rəsmi adı ilə “Şərqi Türkiyə Orduları Azərbaycan Bölmələri”nin tarixinə aid edilə bilməz.

“Əsgəran qalasının xatirəsinə…”

Azərbaycan hərbi hissələrinin tarixini tamamlamaq üçün “Əsgəran” haqqında da bir qədər bəhs etmək lazımdır. Bu, əvvəlcə Birinci Süvari Tatar Alayının, sonra da Azərbaycan Süvari Alayının ən sadiq, ən səmimi dostu və yoldaşı idi.

“Əsgəran” bir itin adı idi. O, İkinci Qarabağ yürüşü zamanı erməni üsyançıları tərəfindən tutulmuş, sonradan isə Azərbaycan ordusunun ümumi hücumu nəticəsində geri alınmış Əsgəran qalası yaxınlığında Tatar Süvari Alayına qoşulmuşdu. Bu sədaqətli it alaya qoşulduğu gündən etibarən onu bir daha tərk etmədi. O, həm Azərbaycanda, həm İranda, həm də Türkiyədə aparılan döyüşlərin, demək olar ki, hamısında iştirak etmişdi. İtə Əsgəran qalasının xatirəsinə “Əsgəran” adı verilmişdi.

Əsgəran son dərəcə ağıllı bir it idi. O, öz alayını, zabitlərini və əsgərlərini mükəmməl şəkildə tanıyırdı. Ordunun quruluşunu, yürüş və manevrlər zamanı hissələrin yerləşməsini çox yaxşı bildiyindən heç vaxt çaşqınlığa düşməzdi. Hərbi hissələr müxtəlif istiqamətlərə hərəkət etdikdə hansı dəstənin arxasınca getməli olduğunu dərhal müəyyənləşdirirdi.

Hər səhər alay yürüşə hazırlaşarkən Əsgəran alaydan bir qədər kənarda dayanaraq hissələrin hansı istiqamətə gedəcəyini diqqətlə izləyər, sonra isə öz qərarını verərdi. Seçimini elə edərdi ki, həmişə əsas alayın yanında qalardı, alaydan ayrılan bölüklərin və ya kiçik dəstələrin ardınca getməzdi.

Vətənə qayıdan əsgərlərlə Türkiyədə qalan zabitlərin və firqənin digər şəxsi heyətinin vida mərasimi keçirilərkən Əsgəran da həmişə olduğu kimi bir kənarda oturaraq baş verənləri izləyirdi. Azərbaycan əsgərləri piyada şəkildə sərhəd istiqamətində yola düşdükdə isə Əsgəran heç bir tərəddüd etmədən onların sırasına qoşuldu və birlikdə addımlamağa başladı.

Əsgəran da öz vətənini unutmamışdı. Bu sədaqətli dost vətəninə bağlı insanların bütün iztirablarını sonadək onlarla birlikdə bölüşdü.

Lakin Əsgəran təkcə alayına və vətəninə bağlı sadiq bir heyvan deyildi. Onun hərbi xidməti də olduqca böyük olmuşdur. Həm Azərbaycanda, həm İranda, həm də Türkiyədə cəbhədə və gecə keşikləri zamanı orduya mühüm xidmətlər göstərmişdi.

Sarıqamış, Qars və Gümrü cəbhələrində düşmənin yaxınlaşdığını vaxtında xəbər verdiyi hallar az olmamışdı. Bu baxımdan Əsgəranı türkiyəlilər də unutmamalıdırlar.

(Davamı var)