“Alayımız Türkiyəyə qarşı qardaşlıq borcunu yerinə yetirmişdi” - XATİRƏ

BAKI, 23 iyul. TELEQRAF

Teleqraf Azərbaycan Cümhuriyyəti zabitlərindən Yavər Şəkilinin xatirələrinin sonuncu qismini təqdim edir.

Altıncı hissəyə giriş

***
Milli Azərbaycan ordusunun ilk nüvəsini təşkil edən və son ana qədər öz mövcudluğunu qoruyub saxlamağa çalışan Azərbaycan Birinci Süvari Alayının Türkiyənin azadlığı və istiqlalı uğrunda göstərdiyi qəhrəmanlıqları Azərbaycan hərb tarixinin son dərəcə mühüm və qiymətli bir səhifəsi olduğuna görə onları imkan daxilində ətraflı şəkildə izah etməyə çalışdım.

Aradan keçən 18–19 il ərzində bu hadisələrin bir çox təfərrüatını təbii olaraq unutmuş olsam da, həmin tarixi günlərin yenidən canlandırılmasının istiqlal uğrunda mübarizəsini israrla davam etdirən Azərbaycana mənəvi qüvvə verəcəyinə inandığım üçün bu hadisələrin hələ sağ olan qəhrəmanları tərəfindən unutduğum məqamların və yol verdiyim yanlışlıqların düzəldilib tamamlanacağı ümidi ilə xatirələrimi hələlik bu qəhrəmanlıq dastanının Türkiyədə doğurduğu əks-sədalardan bəhs etməklə başa çatdırmaq istəyirəm.

Hazırda qarşımda təsadüf nəticəsində əlimə keçmiş “Askerî Mecmua” jurnalının 1 dekabr 1937-ci il tarixli 107-ci sayının tarix bölməsi açıqdır. Burada Qərargah polkovniki Nami Malkoçun qələmə aldığı “1920 (1336) ilinin Qurtuluş savaşları” adlı məqalədə belə yazılır:

“23 aprel 1336 (1920)-cı ildə Böyük Millət Məclisi açıldı.

1921-ci ilin mart ayında Moskva müqaviləsi, oktyabr ayında isə Qars müqaviləsi ilə Türkiyə–Rusiya dostluğu rəsmən quruldu.

20 oktyabr 1921-ci ildə fransızlarla saziş bağlandı. Həmin vaxt Kilikiyanın Fransanın işğalı altında olan hissələri fransız qoşunları tərəfindən boşaldıldı.

1920-ci ildə Böyük Millət Məclisi Hökumətinin Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən Erməni Daşnak hökumətinə ultimatum verildi. Çünki ermənilər fasiləsiz hücumlar edir və Oltuda yaradılmış türk idarəsini işğal etmişdilər. Ultimatuma baxmayaraq ermənilər hücumlarını davam etdirdilər. Bunun üzərinə Türkiyənin Şərq Cəbhəsi əks-hücuma keçdi, erməni ordusu məğlub edildi və 6 noyabr 1920-ci ildə ermənilər sülh istədilər. Nəticədə 3 dekabr 1920-ci ildə Gümrü müqaviləsini imzaladılar. Bu, yeni Türk dövlətinin bağladığı ilk beynəlxalq müqavilə idi”.

Məqalədə daha sonra qeyd edilir ki, 1877–1878-ci illər Osmanlı–Rusiya müharibəsi nəticəsində Osmanlı dövlətinin itirdiyi Qars və ətraf bölgələr də yenidən Türkiyəyə qaytarıldı.

Ermənistan məğlub olduqdan və Şərq Ordusu Gümrü ətrafına yaxınlaşdıqdan sonra Gürcüstanla təmas yarandı. Gürcülər Batumu ingilislərdən təhvil almışdılar. Lakin bu vəziyyət həm Osmanlı dövləti ilə Sovet Rusiyası arasında Birinci Dünya müharibəsi başa çatmamış bağlanmış Brest-Litovsk müqaviləsinə, həm də Osmanlı dövləti ilə Gürcüstan arasında imzalanmış Trabzon müqaviləsinə zidd olduğuna görə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Hökuməti tərəfindən etiraz edildi və gürcülərin həmin ərazilərdən geri çəkilməsi tələb olundu.

1920-ci ilin sonlarında Ərdəhan, Artvin və Batumun ana vətənə birləşdirilməsi məsələsi ilə bağlı Ankaradakı Gürcüstan səfiri ilə aparılan danışıqlar müsbət istiqamətdə davam edirdi.

“Azərbaycan Süvari Alayı bura necə gəlib çıxmışdı?”

Qurtuluş savaşının siyasi tərəfini ümumi şəkildə şərh etdikdən sonra müəllif məsələnin hərbi tərəfinə keçir və yazır:

“Böyük Millət Məclisi açıldıqdan sonra (8 iyun 1336/1920-ci il tarixində) Şərqdə yerləşən XV Korpusun təşkilati quruluşu aşağıdakı kimi idi:

3-cü, 9-cu və 11-ci Qafqaz diviziyaları (firqələri),

12-ci Piyada diviziyası.

Beləliklə, korpusun tərkibində ümumilikdə 4 piyada diviziyası mövcud idi.

(Bunlardan 3-cü Qafqaz diviziyası Qara dəniz sahillərinin müdafiəsinə təyin olunduğundan şəxsi heyəti xeyli az idi və Şərq cəbhəsində ermənilərə qarşı aparılan hərbi əməliyyatlarda iştirak etməmişdi.)

Diviziyalar üç alaydan, alaylar üç tabordan, taborlar isə üç bölükdən ibarət idi. Hər alayın dördüncü bölüyü dörd ağır pulemyotla təchiz edilmiş pulemyot bölüyü idi.

Qafqaz diviziyalarının nömrələri Birinci Dünya müharibəsi dövründə mövcud olmuş Qafqaz korpuslarının ağır itkilər verməsi səbəbindən qorunub saxlanılmış, sonradan korpuslar diviziya, diviziyalar isə alay səviyyəsinə endirilmişdi.

1920-ci il 8 iyun tarixinə XV Korpusun şəxsi heyəti qısa şəkildə aşağıdakı kimi idi:

1.330 zabit və digər hərbi qulluqçu;

14.250 əsgər;

5.123 baş heyvan.

Piyada alaylarının hər birində 620–700 nəfər şəxsi heyət var idi.

Bütün korpus üzrə müxtəlif çaplı 13.097 ədəd piyada silahı mövcud idi.

(Unudulmamalıdır ki, normal şəraitdə hər alayın şəxsi heyəti 3.000–4.000 nəfər olmalı idi. — Y.Ş.)

Korpusun tərkibində dörd bölükdən ibarət bir süvari alayı da var idi. (Dördüncü bölük pulemyotlarla silahlandırılmışdı.)

Erməni ordusu

Ümumi Erməni ordusunun tərkibi aşağıdakı kimi idi:

2 süvari alayı (təxminən 1.000 atlı),

15.000 piyada,

78 top,

180 yüngül pulemyot,

64 ağır pulemyot,

3 zirehli qatar.

Orduda 8 piyada alayı var idi. Hər alay orta hesabla 800 nəfərlik 3–4 tabordan, yəni ümumilikdə 2.400–3.000 əsgərdən ibarət idi.

Gürcü ordusu

Gürcü ordusunun tərkibində:

hər biri 2 alaydan ibarət 3 piyada diviziyası mövcud idi;

hər alay 2 tabordan, hər tabor isə 400–500 nəfərdən ibarət idi;

əlavə olaraq hər biri 500 nəfərlik 4 milis taboru fəaliyyət göstərirdi;

Ordunun sərəncamında 52 top var idi.

Süvari qüvvələri:

Hər biri 200 nəfərlik 2 milis süvari bölüyü (müəllifin qeyd etdiyi kimi, bəlkə də alay nəzərdə tutulur. — Y.Ş.) mövcud idi.

11-ci Sovet Rusiyası Ordusu

11-ci Sovet Ordusunun tərkibinə daxil idi:

3 piyada diviziyası (20-ci, 28-ci və 32-ci diviziyalar);

1 süvari korpusu (6-cı, 7-ci və 18-ci süvari diviziyaları).

Hər piyada diviziyası 3 briqadadan, hər briqada isə 3 alaydan ibarət idi. Hər diviziyanın tərkibində 3 artilleriya batareyası mövcud idi.

Süvari diviziyalarının hər biri təxminən 1.500 qılınclı süvaridən ibarət idi.

Azərbaycan ordusu

Azərbaycan ordusu 8 piyada alayı, 3 süvari alayı və 1 artilleriya batareyasından ibarət göstərilir.

(Bu, doğru deyil! Bir batareya yox, bir briqada mövcud idi. İkinci briqada isə ya artıq təşkil edilmişdi, ya da təşkil olunmaq üzrə idi. Hər briqadanın tərkibində ən azı 4 artilleriya batareyası olmalı idi. Bundan başqa, başında polyak zabiti Dunin-Marsinkeviçin dayandığı bir atlı dağ topçu divizionu da fəaliyyət göstərirdi. — Y.Ş.)

Məqalədə daha sonra qeyd olunur ki, Azərbaycan hökuməti Denikin ordusundan qaçmış hərbi hissələrdən 12 top, 30 min top mərmisi, 5 min tüfəng, 2 təyyarə, Xəzər dənizində xidmət göstərən 7 hərbi gəmi və 100 pulemyot satın almışdı. Beləliklə, Xəzər dənizində üstünlük Azərbaycan hökumətinin əlinə keçmişdi.

9-cu və 12-ci diviziyaların 8.200 baş yük və minik heyvanına ehtiyac duyduğunu qeyd etdikdən sonra müəllif sözünə belə davam edir:

“19 iyun 1336 (1920)-cı ildə ermənilər iki piyada alayı və 12 topun dəstəyi ilə Zəngibasar şurasına və yerli milis qüvvələrinə qarşı qəti hücuma keçərək onları sonda İran ərazisinə, Araz çayının cənubuna çəkilməyə məcbur etdilər. Daha sonra özləri də Arazın cənub sahilinə keçdilər. Həmin bölgədə erməni qüvvələrinin sayı təxminən 6.000 nəfər hesab edilirdi.”

(Bu, Azərbaycan Süvari Alayının Türkiyəyə gəlməzdən əvvəl son anda yetişdiyi məşum Naxçıvan–Şahtaxtı faciəsidir ki, bu xatirələrdə artıq ondan bəhs edilmişdir. — Y.Ş.)

Müəllif daha sonra yazır:

“27/28 sentyabr 1336-cı il gecəsi saat 03:00-da başlayan qəfil hücum uğurla davam etdi. 12-ci və 9-cu diviziyalar saat 06:30-da Sürphaç, Horum dağı, Ayıdərəsi dağı, Camar dağı, Gəlin daş və Eşşəkmeydan dağı xəttini tamamilə ələ keçirdilər. Saat 06:30-a qədər düşməndən iki top və bir pulemyot qənimət götürüldü.

Hücum davam etdirilərək 28 sentyabr günorta saatlarında qoşunlarımız Sürphaç, Kumru dağı, Verişan və Başkəndin qərb yüksəkliklərini tutdular. Daha sonra 12-ci diviziyanın hissələri Xandərəsi vadisinin şərq yüksəklikləri istiqamətində irəliləyərkən, Azərbaycan Süvari Alayı da qarşısına çıxan kiçik düşmən dəstələrini darmadağın edərək Sarıqamışa yaxınlaşmışdı...”

Müəllif bundan sonra haqlı olaraq belə bir sual verir:

Qarşısına çıxan kiçik düşmən dəstələrini darmadağın edən həmin Azərbaycan Süvari Alayı bura necə gəlib çıxmışdı?

Bu suala isə əsərdə heç bir cavab verilmir.

Yaxşısı budur, sözü yenidən müəllifin özünə verək:

“40 erməni və 1 rus əsir götürülmüş, qənimət kimi ələ keçirilən silahların sayı isə 5 top və 2 pulemyota çatmışdı. Həmin gün saat 14:10-da verilən ordu əmrinə əsasən 12-ci diviziyaya Sarıqamışın 4–5 kilometr qərbindəki yüksəklikləri, 9-cu diviziyaya isə Boyalı–Verişan–Başkənd yüksəkliklərini tutmaq tapşırıldı. Gün batarkən 12-ci diviziya Xandərəsinin şərq yüksəkliklərini, 9-cu diviziya isə daha əvvəl Kumru dağı–Başkənd–Verişan xəttini ələ keçirmişdi. 12-ci diviziyanın tabeliyindəki 5-ci Əşirət Süvari Alayı isə Qızılkilsəni işğal etdi.

29 sentyabr saat 03:30-da Sarıqamış Azərbaycan Süvari Alayı tərəfindən tutuldu. Alayın bir bölüyü isə Əlisofu kəndini də nəzarət altına aldı.

12-ci diviziyanın hissələri Məscidli kəndi – İmamtəpə dağı – Yağbasan kəndinin qərb yüksəkliklərinə qədər olan xətt üzrə yerləşdirildi. Pozat – Yeddikilsə – Divrik xətti isə kəşfiyyat xətti kimi Azərbaycan Süvari Alayına tapşırıldı.

Həmin günün sonunda əldə olunan qənimətlər 7 top və 2 ağır pulemyotdan ibarət idi. Bundan əlavə, xeyli miqdarda ərzaq və sursat da ələ keçirilmişdi.”

Müəllif daha sonra belə bir sual verir:

Sarıqamışın Azərbaycan Süvari Alayı tərəfindən tutulması nəticəsində hansı hərbi və siyasi vəziyyət yaranmışdı?

O, “Sarıqamışın tutulmasının hərbi və siyasi nəticələri” başlığı altında bu suala aşağıdakı cavabı verir:

“Sarıqamışın tutulması nəticəsində aşağıdakı nəticələr əldə edildi:

1. Erməni qüvvələrinin aylarla davam etdirdiyi hücumlara və törətdikləri vəhşiliklərə layiqli cavab verilmiş oldu.

2. Erməni hərbi hissələri məğlub edilərək geri çəkilməyə məcbur edildi və bununla da mənəvi üstünlük əldə olundu.

3. İngilislərin təhriki ilə gürcülərin ermənilərlə birgə hərəkət etməsindən doğan təhlükə xeyli azaldıldı.

4. Ermənilər üzərində qazanılan bu qələbə onların Sovet Rusiyasının vasitəçiliyi ilə aparılacaq sülh danışıqlarına və əldə ediləcək razılaşmalara daha meyilli olmalarına şərait yaratdı. İndiyədək nə Şərq Ordusu Komandanlığının, nə də həmin dövrdə Şərqdə olan Xarici İşlər nazirimizin hücumların dayandırılması barədə məktublarına cavab verməyən ermənilərin, bu məğlubiyyətlərdən sonra artıq geri çəkilməyə və razılığa gəlməyə məcbur qalacaqları aydın görünürdü”.

Bundan sonra müəllif 1 və 2 oktyabr 1920-ci il döyüşlərindən bəhs edir və “Əməliyyatların davamı və Qarsın tutulması” başlığı altında 20–30 oktyabr 1920-ci il tarixləri arasında aparılan hərbi əməliyyatlar barədə belə yazır:

“Qarsın tutulması üçün Şərq Cəbhəsi Komandanlığı tərəfindən aşağıdakı plan hazırlanmışdı:

a) 9-cu diviziya ilə (2 piyada alayı, 15-ci Süvari Alayı, Azərbaycan Süvari Alayı, Müvəqqəti 1-ci Süvari Briqadası, digər əşirət qüvvələri, 4 Osmanlı səhra topu, 4 gücləndirilmiş dağ topu və 3 dağ topu batareyası ilə birlikdə) əsas hücumun Qarsın şərqində yerləşən Secinlər – Vəzinköy – Mağazacıq xətti istiqamətində həyata keçirilməsi;

b) 12-ci diviziya ilə (2 piyada alayı, 1 aşirət alayı, 4 Osmanlı səhra topu, 4 gücləndirilmiş dağ topu, 4 ədəd 10,5 sm-lik haubitsa və 2 rus dağ topundan ibarət qüvvə ilə) əvvəlcə Üçlər – Akbaba xəttinin tutulması, daha sonra isə 9-cu diviziyanın sol cinahını qorumaq və Mağazacıq – Azad istiqamətindən əsas hücuma qoşulacaq şəkildə irəliləməsi;

c) Müvəqqəti diviziya ilə (9-cu diviziyadan ayrılmış bir piyada alayı, Mərdənək dəstəsi, Giresun Milli Taboru, bir aşirət alayı, diviziyanın süvari bölüyü, 2 Osmanlı səhra topu, Azərbaycan hərbi hissəsinin tabeliyində olan 2 rus səhra topu və 12-ci diviziyadan verilmiş 2 gücləndirilmiş dağ topundan ibarət qüvvə ilə) Kotemli – Beşkaya – Germalı – Taygin xətti boyunca və Mərdənək bölgəsində müdafiə mövqeyi tutaraq...”

Cəbhə əmri:

Hücuma 27/28 oktyabr 1920-ci il gecəsi aşağıdakı qaydada başlanılacaqdı:

28 oktyabr 1920: Qarsa hücum.

29 oktyabr 1920: Həmin gün hava qarlı, dumanlı və fırtınalı idi. 9-cu diviziya yerləşdiyi cəbhə xəttində qaldı.

30 oktyabr 1920: Qars və Gümrü işğal edildi.

Hərbi əməliyyatlar davam etdirildi və 14 noyabr 1920-ci ildə 12-ci diviziya Qolqat–Çıraqlı xətti istiqamətində, 9-cu diviziya isə Kəpənəklər–Direklər–Hacınəzər qolu–Cacur–Erixvalı xətti boyunca hücuma keçdi. Bu mövqelər ələ keçirildi və qarşıdakı düşmən qüvvələri Noraşın–Kiçik Saryer istiqamətinə geri çəkilməyə məcbur edildi.

Hər iki diviziyanın qarşısında təxminən 3.400 piyada, 600 süvari və 10 topdan ibarət düşmən qüvvəsi var idi. Bundan əlavə, onların yerli milis dəstələri də mövcud idi.

Ermənilər müharibəni davam etdirəcəklərini bütün dünyaya teleqraf vasitəsilə elan edərək aşağıdakı məzmunda təbliğat aparırdılar:

Antanta dövlətlərinin baş nazirlərinə və xarici işlər nazirlərinə;

Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Vudro Vilsona;

Rusiya və Gürcüstanın xarici işlər nazirlərinə;

Reuters, Stefani və Havas xəbər agentliklərinə:

“7 noyabr tarixində imzalanmış atəşkəsin pozulduğunu düşmən (yəni türklər — Y.Ş.) elan etmişdir. Bizdən dözülməz həcmdə top, tüfəng, hərbi təchizat, lokomotiv və vaqon tələb olunur. Ermənistan xalqı və hökuməti bu tələbləri rədd edərək sonadək müharibəni davam etdirmək qərarına gəldiyini bəyan edir.”

“Sanki bu alay heç vaxt Türkiyəyə gəlməmişdi...”

Məhz bundan sonra xatirələrimdə xüsusi olaraq vurğuladığım və geniş şəkildə bəhs etdiyim məşhur Cacur döyüşü başlandı.

Bu döyüş üzərində xüsusi dayanmağımın səbəbi ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Süvari Alayı bu döyüşdə tarixi əhəmiyyət daşıyan, həlledici bir rol oynamış, Türk qoşunlarını mənim “İkinci Sarıqamış” adlandırdığım “Cacur çuvalı” faciəsindən xilas etməyə müvəffəq olmuş və bununla da Türkiyəyə qarşı qardaşlıq borcunu yerinə yetirmişdi.

Təəssüf ki, Qərargah polkovniki Nami Malkoçun “1920 (1336) ilinin Qurtuluş savaşları” adlı araşdırmasında bu barədə ən kiçik bir işarəyə belə rast gəlinmir.

Azərbaycan Süvari Alayı Sarıqamış cəbhəsində necə meydana çıxmışdı?

Haradan gəlmişdi?

Necə gəlmişdi?

Neçə nəfərdən ibarət idi?

Hansı döyüşlərdə iştirak etmişdi?

Hansı xidmətləri göstərmişdi?

Qərargah polkovniki Nami Malkoç araşdırmasına 21 xəritə-sxem əlavə etmişdir. Bu sxemlərdə hətta ayrı-ayrı bölüklərin belə mövqeləri dəqiqliklə göstərildiyi halda, bütöv bir hərbi hissə olan Azərbaycan Süvari Alayı tamamilə unudulmuşdur.

Sanki bu alay heç vaxt Türkiyəyə gəlməmişdi...

Bunun səbəbi nədir?

Nə üçün belə edilir?

Bizim fikrimizcə, belə tarixi qardaşlıq nümunələrini unutdurmaq deyil, əksinə, onları xatırlatmaq və gələcək nəsillərin yaddaşında yaşatmaq lazımdır.

Qardaş xalqları bir-birinə yaxınlaşdıracaq yol da məhz budur.

Elə buna görə də çox uzaq keçmişə aid olmayan bu “Keçmiş günlərin tarixi”ni yaşatmaq istədim.

Son