BAKI, 17 avqust. TELEQRAF
Yaxın Şərqdə yaranan gərginlik, Hörmüz boğazı və Süveyş kanalından daşımalarla bağlı risklər Çinin Avropaya alternativ ticarət marşrutları axtarışını sürətləndirib. Pekinin diqqət mərkəzində Rusiyanın şimal sahillərindən keçən Şimal Dəniz Yolu (NSR) dayanır.
Teleqraf xəbər verir ki, bu barədə Britaniyanın “The Guardian” qəzeti yazıb.
Təxminən 5 500 kilometr uzunluğunda olan Şimal Dəniz Yolu Şimal Qütb Dairəsindən keçərək Asiya ilə Avropanı birləşdirir. Marşrut əsasən ilin isti aylarında gəmiçilik üçün əlverişlidir. Bununla belə, Arktikada yay dəniz buzlarının azalması naviqasiya mövsümünün tədricən uzanmasına imkan yaradır.
Çinin “Sea Legend” gəmiçilik şirkəti 2025-ci ildə həyata keçirdiyi sınaq səfərindən sonra bu il Arktika üzərindən müntəzəm konteyner daşımalarına başlayıb. Şirkətin məlumatına görə, Çinin Ninbo-Couşan limanından Böyük Britaniyanın Felikstou limanına səfər Şimal Dəniz Yolu ilə təxminən 18 gün çəkir. Süveyş kanalı üzərindən eyni istiqamətdə daşımalar isə 40 gündən çox davam edə bilər.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, daha qısa tranzit müddəti xüsusilə elektromobillər, litium batareyaları və günəş enerjisi avadanlıqları kimi temperatura həssas məhsulların daşınması üçün üstünlük yarada bilər.
Çinin Arktika ilə bağlı planları yeni deyil. Çin lideri Si Cinpin hələ 2017-ci ildə Rusiya ilə birlikdə Arktika gəmiçilik marşrutlarının inkişaf etdirilməsini və “Qütb İpək Yolu”nun yaradılmasını təklif etmişdi.
Şimal Dəniz Yolunun böyük hissəsinə nəzarət edən Moskva əvvəllər Çinin Arktikada artan fəallığına ehtiyatla yanaşsa da, Ukrayna müharibəsindən və Qərbin sanksiyalarından sonra Rusiya ilə Çin arasında bu sahədə əməkdaşlıq genişlənib.
Marşrut üzrə naviqasiya icazələrini Rusiyanın dövlət nüvə korporasiyası “Rosatom” verir. Şirkət eyni zamanda gəmilərin buzlu sulardan keçməsi üçün nüvə enerjisi ilə işləyən buzqıranlardan istifadə edir.
Hörmüz böhranı alternativ marşrutlara marağı artırıb
“Sea Legend” şirkətinin əməliyyat direktoru Li Syaobin bildirib ki, Yaxın Şərqdəki böhran Hörmüz boğazı və Süveyş kanalının regional qarşıdurmalara nə qədər həssas olduğunu göstərib. Onun sözlərinə görə, bu vəziyyət Çinlə Avropa arasında alternativ ticarət yollarının inkişaf etdirilməsinin əhəmiyyətini artırır.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin də Şimal Dəniz Yolunun beynəlxalq ticarətdə rolunun artırılmasını dəstəkləyir.
Lakin ekspertlər Arktika marşrutunun hazırda Hörmüz və Süveyşə tam alternativ ola bilməyəcəyini bildirirlər. Əsas problemlər arasında yüksək əməliyyat xərcləri, məhdud naviqasiya mövsümü, sığorta və təhlükəsizlik məsələləri, həmçinin Rusiyaya qarşı beynəlxalq sanksiyalar göstərilir.
Ekoloji təhlükə artır
Arktikada gəmiçiliyin genişlənməsi ciddi ekoloji risklər də yaradır. “Bellona” Ətraf Mühit Fondunun qiymətləndirməsinə görə, bölgədə neft və ağır yanacaq sızması xüsusilə təhlükəlidir. Aşağı temperaturda neft daha gec parçalanır, buzların arasına daxil olduqda isə onun təmizlənməsi son dərəcə çətinləşir.
Arktikanın ucqar ərazilərində qəza baş verdiyi halda xüsusi xilasetmə və təmizləmə qruplarının hadisə yerinə çatması da uzun müddət tələb edə bilər.
“Allianz”ın dəniz riskləri üzrə eksperti Nitin Çopra bildirib ki, regionda logistika imkanlarının məhdudluğu gəminin texniki nasazlıqdan sonra uzun müddət hərəkətsiz qalması və saya oturması ehtimalını artırır. Bu isə həssas Arktika ekosistemində neft sızması təhlükəsini yüksəldir.
“Kölgə donanması” da Arktikaya keçir
Digər mühüm problem Rusiyanın “kölgə donanması” hesab edilən tankerlərinin Şimal Dəniz Yolundan istifadəsinin artmasıdır. Bu gəmilərin bir hissəsinin Qərbin Rusiya neftinə tətbiq etdiyi sanksiyalardan yayınmaq məqsədilə fəaliyyət göstərdiyi bildirilir.
“Bellona”nın məlumatına görə, 2025-ci ildə Şimal Dəniz Yolundan istifadə edən və beynəlxalq sanksiyalara məruz qalan təxminən 100 gəmi qeydə alınıb. Bu, marşrutdakı yük gəmilərinin təxminən üçdə birinə bərabər olub.
2026-cı ilin daha mülayim yay şəraiti isə daşımaların artmasına imkan yaradıb. Son günlər Rusiya tankerlərindən ibarət böyük karvanın qeyri-adi dərəcədə şimal marşrutu ilə hərəkət etdiyi bildirilib. Gəmilərin ümumilikdə təxminən 8 milyon barel neft daşıdığı qeyd olunur.
RMIT Universitetinin professoru Vinh Tay hesab edir ki, iqlim dəyişikliyi davam etdikcə Şimal Dəniz Yolunun kommersiya daşımaları üçün açıq olduğu müddət arta bilər. Bununla belə, ekspert təhlükəsizlik problemləri, yüksək xərclər, sanksiyalar və ekoloji risklərin yaxın perspektivdə Arktikanın əsas qlobal ticarət marşrutuna çevrilməsinə mane olacağını düşünür.
Onun qiymətləndirməsinə görə, Arktikada böyük neft sızması həm Rusiya, həm də ətraf regionlar üçün “ekoloji və iqtisadi fəlakət” yarada bilər.
Ekspertlərin qənaətinə görə, Şimal Dəniz Yolu Çin və Avropa arasında perspektivli alternativ dəhliz sayılsa da, indiki mərhələdə Hörmüz boğazını və Süveyş kanalını əvəz etmək imkanına malik deyil.
