BAKI, 8 iyul. TELEQRAF

ABŞ və İran arasında müharibə başa çatmış kimi görünsə də, qlobal iqtisadiyyatın uzunmüddətli dövrdə yüksək faiz dərəcələri ilə üzləşəcəyi proqnazlaşdırılır. Analitiklərə görə, münaqişə qlobal pul-kredit siyasətinə təsir göstərəcək. Nəticə etibarilə, 2028-ci ilə qədər istehlakçıların, şirkətlərin xərclərinə yüksək kredit və ipoteka faizləri də əlavə olunacaq. Bəzi ölkələrdə hətta borclanma xərcləri son illərin pik həddinə çatacaq.

Qlobal ümumi daxili məhsulun 90%-ni təşkil edən 23 ölkəni əhatə edən Bloomberg Economics-in iyul proqnozuna əsasən, 2028-ci ilə qədər dünyanın aparıcı iqtisadiyyatlarında mərkəzi bankların orta baza faiz dərəcələri yüksək qalacaq. 2026-cı ilin sonuna qədər bu göstərici 5,10%-ə çatacaq ki, bu da Yaxın Şərqdə hərbi münaqişə başlamazdan əvvəl verilən proqnozdan 0,69 faiz bəndi yüksəkdir. 2027-ci ilin sonuna doğru həmin göstərici 4,50%-ə enəcək. Bu səviyyə də əvvəlki gözləntiləri 0,75 faiz bəndi üstələyir. 2028-ci ildə isə fərq təxminən 0,50 faiz bəndi səviyyəsində olacaq.

Onu da vurğulayaq ki, 2026-cı ilin I rübündə dünyada pul siyasətinin yumşaldılması prosesində fasilə müşahidə olunub.

Federal Ehtiyat Sisteminin rəhbəri Kevin Varş Portuqaliyanın Sintra şəhərində keçirilən Avropa Mərkəzi Bankı forumunda dörd həftə ərzində faiz dərəcəsinin artımı ilə bağlı qərar qəbul ediləcəyinin anonsunu verib.

Elə həmin toplantıda Avropa Mərkəzi Bankının prezidenti Kristin Laqard da pul-kredit siyasəti baxımından "bir dövrün sonu"nunun gəldiyini irəli sürüb. Laqard "bir dövrün sonu"nu elan edərkən, əslində pul siyasətinin əsaslara qayıtdığına eyham vurub. Ona görə, ənənəvi alətlərə qayıtmaq "eyni idealizə edilmiş keçmişə qayıtmaq demək deyil".

Xatırladaq ki, illərdir AMB-nin siyasətini istiqraz alışları, təcili kreditləşmə təşkil edirdi. Lakin AMB-nin proqnozları göstərir ki, inflyasiyanın 2027-ci ildən əvvəl 2%-lik hədəfə düşməsi ehtimalı aşağıdır. Artıq AMB ilk addımı ataraq faiz artımına gedib.

Pul siyasətini müəyyən edən amillər sırasında inflyasiya riski ilk sıradadır. Belə ki, dünyanın əksər bankları, o cümlədən ABŞ və Avropa Mərkəzi Bankı faiz dərəcəsi qərarından əvvəl inflyasiya risklərini qiymətləndirir. Hörmüz boğazından gəmi daşımalarının dayandırılması nəticəsində yaranan enerji böhranı, eləcə də süni intellekt texnologiyalarının sürətli tətbiqi qlobal inflyasiyaya artırıcı təsir göstərir.

Qeyd etdiyimiz kimi, Avropada da 2027-ci ildən əvvəl inflyasiyanın 2%-lik hədəfə düşməsi ehtimalı aşağıdır. Buna baxmayaraq, Avrozonada illik inflyasiya may ayındakı 3,2%-dən iyunda 2,8%-ə enib. Bu azalmanın əsas səbəbləri enerji (8,7%-ə qədər) və xidmət sektorunda qiymət artımının səngiməsidir. Bununla belə, göstərici Avropa Mərkəzi Bankının 2%-lik hədəfinin altında qalır.

ABŞ-də məqsəd oxşardır - uzunmüddətli perspektivdə inflyasiyanı təxminən 2% səviyyəsində saxlamaq. Mayda ABŞ-də illik inflyasiya 4,2%-ə qədər yüksəlib. Yanacaq qiymətlərinin artması və istehlakçı tələbatı fonunda bu göstərici apreldə qeydə alınan 3,8%-i üstələyərək 2023-cü ilin aprelindən bəri ən yüksək səviyyəyə və son üç ilin zirvəsinə çatıb.

Baxmayaraq ki, Avropada enerji xərcləri ABŞ-dən daha yüksəkdir, müharibənin nəticələrini amerikalılar da hiss edir.

ABŞ inflyasiya şoku ilə üzləşərsə, Federal Ehtiyat Sistemi pul siyasətini sərtləşdirərək faiz dərəcələrini artıracaq. Bu, şübhəsiz ki, ABŞ iqtisadiyyatının kəskin yavaşlamasına gətirib çıxaracaq. Çünki amerikalılar özlərini yoxsul hiss etdikdə, xərclərini azaltmağa meyllidirlər.

Yeri gəlmişkən, ilin əvvəlində Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) uçot dərəcəsini iki dəfə endirəcəyi gözlənilsə də, hazırda artım demək olar ki, qaçılmaz hesab olunur. Bundan əlavə, FES-in 2027-ci ilin sonuna qədər öz siyasət faizini 4,00–4,25% diapazonuna çatdırması ehtimalı da artıb.

Geosiyasi vəziyyət, qlobal maliyyə bazarlarında meyllər və ölkədaxili makroiqtisadi mühit nəzərə alaraq Azərbaycan Mərkəzi Bankı da son iclasında faiz dəhlizinin parametrlərini dəyişməz saxlayıb- 6,5%. Faiz dəhlizinin aşağı həddi 5.5%, yuxarı həddi isə 7.5% səviyyəsindədir. İllik inflyasiyanin hədəf daxilində olduğunu (5.6%) bəyan edən tənzimləyici prosesin baza ssenari üzrə proqnoz trayektoriyasına uyğun hərəkət etdiyini irəli sürür.

Rusiya Mərkəzi Bankı da bu günlərdə iqtisadiyyatın balanslı artım trayektoriyasına yaxınlaşması və qiymət artımlarının zəifləməsini nəzərə alaraq siyasət faizini 15-dən 14,25%-ə qədər yumşaltsa da, ölkənin pul siyasəti hələ də sərt olaraq qalır. Digər tərəfdən Mərkəzi Bankın orta müddətli perspektivdə 8–10% diapazonunu hədəfləməsinə baxmayaraq, vəziyyət köklü şəkildə dəyişib. Hətta rusiyalı ekspertlər siyasət faizinin 14,75%-ə yüksələcəyini proqnozlaşdırırlar. Səbəb Rusiyada illik inflyasiyanın 2026-cı ilin iyununda 6,01% təşkil edərək, may ayındakı 5,31% səviyyəsində üstələməsidir.

Türkiyə Mərkəzi Bankı da bazar gözləntilərinə uyğun olaraq, iyun toplantısında əsas kredit faiz dərəcəsini ardıcıl üçüncü dəfə 37% səviyyəsində sabit saxlayıb.

TCMB ilin birinci rübündə iqtisadi aktivliyin yavaşladığını açıqlayıb. Qiymət sabitliyi əldə edilənə qədər faiz dərəcələrinin məhdudlaşdırıcı olacağını bəyan edib. Xatırladaq ki, Türkiyədə inflyasiya 2026-cı ilin mayındakı 32,61 faizdən iyunda 32,11 faizə düşüb.

Qeyd edək ki, Yaxın Şərqdəki münaqişənin gərgin vaxtlarında analitiklər baş verənlərin makroiqtisadi nəticəsinin staqflyasiya olacağını proqnozlaşdırırdılar. Bu gözləntilər süni intellektə investisiyaların sürətlənməsindən yaranan potensial inflyasiya təzyiqləri və dəyişən inflyasiya riskləri ilə izah edilirdi.

Fars körfəzindəki enerji təchizatından yüksək asılılığı olan Asiyada dinamika fərqlidir. Burada enerji amili birbaşa olaraq istehsal xərclərinə, inflyasiyaya və investisiya fəallığına təsir göstərərək iqtisadi artımın əsas məhdudlaşdırıcısına çevrilib.

Xüsusilə, enerji idxalından asılı olan və fiskal dəstək üçün məhdud imkanlara malik iqtisadiyyatlar ən həssas qrup hesab edilir. Bu sıraya Hindistan, Banqladeş, Pakistan, Şri-Lanka və Afrikanın səhraaltı dövlətləri daxildir. Sözügedən regionlarda enerji qiymətlərinin artması tez zamanda sosial-iqtisadi təzyiqə çevrilib.

Çinə gəlincə, elektrik enerjisi istehsalında neft və qazdan asılılığının cüzi olması səbəbindən şoklara qarşı immunitetlidir.

Rəsmi Pul və Maliyyə İnstitutları Forumunun son hesabatına görə, mərkəzi banklar artan qlobal qeyri-müəyyənliklər fonunda beynəlxalq ehtiyat idarəetmə təcrübələrini dəyişdirirlər. Bu şəraitdə tənzimləyici orqanlar kapitalın artırılmasını deyil, onun qorunub saxlanılmasını əsas prioritet hesab edirlər. Bu yanaşma ehtiyatların strukturuna da təsir göstərir:

İlk dəfə əksər mərkəzi banklar uzunmüddətli perspektivdə dollar ehtiyatlarını artırmaqdansa, azaltmağı planlaşdırırlar. Növbəti 10 il ərzində dollar aktivlərindəki payını azaltmağı planlaşdıran mərkəzi bankların sayı, artırmaq istəyənləri üstələyəcək. Təxminən 10 trilyon dollarlıq aktivləri idarə edən iştirakçılar süni intellektin istifadəsi də daxil olmaqla yeni metodları sınaqdan keçirmək niyyətindədirlər.

Səkkiz əsas valyuta qrupuna daxil olmayan valyutalar ehtiyat aktivləri arasında getdikcə daha çox yer tutur. Mərkəzi banklar Norveç kronu və Yeni Zelandiya dolları üzrə aktiv paylarını artırmağa çalışdıqca, funt-sterlinqə olan maraq da yüksəlir. Onu da əlavə edək ki, bu il dollar ABŞ-də yüksək faiz dərəcələri, aktivlərə olan tələb fonunda 3 faiz bahalaşıb.

Son olaraq, iqtisadiyyatda pul nəzəriyyəsi vahid modelə əsaslanmır. Müxtəlif dövrlərdə fərqli çətinliklər yaranıb və hər biri iqtisadi siyasət baxımından özünəməxsus yanaşma tələb edib. Hazırda yeni inflyasiya dalğası fonunda, pul-kredit siyasəti yenidən dəyişim tələb edir. Görünən odur ki, 2008-ci ildəki qlobal maliyyə böhranından bəri mərkəzi bankların əsas tutduğu konseptual çərçivə nə qarşıda duran kəskin çağırışlara cavab verir, nə də bu yeni şəraitdə onların potensial ağır nəticələrinin yumşaldılmasına imkan verir. Uzun müddət davam edən aşağı faiz dərəcələri və aşağı inflyasiya dövründən sonra qlobal iqtisadiyyat yüksək inflyasiya və dövlət, eləcə də biznes sektorunun yüksək borcları ilə xarakterizə olunan bir mərhələyə qədəm qoyur.