BAKI, 8 avqust. TELEQRAF

Azərbaycanın xarici siyasətində son illərdə diqqət çəkən əsas istiqamətlərdən biri ölkənin milli maraqlarının qorunması ilə yanaşı, beynəlxalq və regional proseslərdə siyasi çəkisinin artırılmasıdır. Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qarşılıqlı maraqlar, suverenliyə hörmət və strateji müstəqillik prinsipləri əsasında inkişaf etdirir. Bu baxımdan Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində 2025-ci ildən etibarən yaranan yeni dinamika xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə Prezident İlham Əliyevin 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtona səfəri və Ağ Evdə ABŞ Prezidenti Donald Trampla keçirdiyi görüş iki ölkə arasında əlaqələrin gələcək istiqamətləri baxımından mühüm mərhələ oldu.

Bu sözləri Teleqraf-a Respublika Ağsaqqallar Şurasının sədri, Milli Məclisin deputatı, professor Eldar Quliyev deyib.

O qeyd edib ki, Vaşinqton görüşünün əsas nəticələrindən biri Azərbaycan və ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün Strateji İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması idi:

“Sənəd iki ölkənin münasibətlərinin daha sistemli və institusional əsasda inkişaf etdirilməsi məqsədini daşıyırdı. Memorandum çərçivəsində regional bağlantılar, enerji, ticarət və tranzit, iqtisadi sərmayələr, süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur, eləcə də təhlükəsizlik və müdafiə sahələrində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulurdu.

Bu sənədin əhəmiyyəti yalnız həmin gün imzalanmış memorandumla məhdudlaşmır. 2025-ci ilin avqustunda yaradılan mexanizm sonrakı mərhələdə Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin strateji çərçivəyə keçirilməsi üçün baza rolunu oynadı. Nəticədə 10 fevral 2026-cı ildə iki ölkə arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası imzalandı. Xartiyada regional bağlantılar, enerji, investisiya, rəqəmsal texnologiyalar, təhlükəsizlik və özəl sektorlar arasında əməkdaşlıq əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin Vaşinqton səfəri Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində sadəcə diplomatik görüşlər silsiləsi deyil, gələcək əməkdaşlığın institusional əsaslarının formalaşdırıldığı siyasi hadisə kimi qiymətləndirilir. ABŞ üçün Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanları, Xəzər regionundakı mövqeyi və Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında bağlantı imkanları əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan üçün isə ABŞ-la münasibətlərin genişləndirilməsi xarici siyasətin çoxşaxələndirilməsi və yeni iqtisadi imkanların əldə olunması baxımından mühüm istiqamətdir.

Vaşinqton görüşünün digər mühüm tərəfi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinə verdiyi siyasi təkan oldu. Prezident İlham Əliyev, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilən görüşün nəticəsində Birgə Bəyannamə imzalandı. Həmin sənəddə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair razılaşdırılmış saziş mətninin iki ölkənin xarici işlər nazirləri tərəfindən paraflanması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda sənəd sazişin imzalanması və ratifikasiyası üçün növbəti addımların atılmasının vacibliyini vurğulayır.

Vaşinqton Bəyannaməsinin mühüm elementlərindən biri də ATƏT-in Minsk prosesi və onunla bağlı strukturların fəaliyyətinə son qoyulması ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin birgə müraciət imzalaması oldu. Bu addım uzun illər ərzində mövcud olmuş münaqişə vasitəçiliyi mexanizminin yeni regional reallıqlara uyğun şəkildə başa çatdırılması baxımından diqqət çəkir.

Bəyannamədə regional kommunikasiyaların açılması da mühüm istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. Sənədə əsasən, Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının yaradılması regional və beynəlxalq daşımaların inkişafına xidmət edir. Bu proses dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında qarşılıqlı fayda prinsipi ilə həyata keçirilməlidir. Eyni çərçivədə Ermənistanın ABŞ və qarşılıqlı razılaşdırılmış digər tərəflərlə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” – TRIPP layihəsi üzrə iş aparması nəzərdə tutulur.

TRIPP ideyası Cənubi Qafqazın geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artıran amillərdən biridir. Azərbaycan üçün bu marşrut Naxçıvanla əsas ərazi arasında bağlantının genişlənməsi baxımından əhəmiyyət daşıdığı halda, daha geniş regional kontekstdə Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında yeni nəqliyyat imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər. ABŞ üçün isə belə layihələr Cənubi Qafqazın iqtisadi və strateji əhəmiyyətinin artması ilə yanaşı, regionda yeni əməkdaşlıq platformalarının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir”.

Deputat bildirib ki, sülh prosesinin iqtisadi nəticələri də ən azı siyasi nəticələr qədər əhəmiyyətlidir:

“Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması nəqliyyat xətlərinin açılması, regional ticarətin genişlənməsi, investisiya mühitinin yaxşılaşması və sərhədyanı əməkdaşlığın inkişafı üçün yeni imkanlar yarada bilər. Cənubi Qafqazın uzun müddət davam edən qarşıdurma məkanı kimi deyil, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən iqtisadi və logistika platforması kimi formalaşması region dövlətlərinin maraqlarına uyğun nəticələr verə bilər.

Bu proses Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin də məzmununu dəyişir. Əvvəllər əsasən enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və təhlükəsizlik məsələləri ətrafında formalaşan əməkdaşlıq indi nəqliyyat, logistika, investisiya, rəqəmsal texnologiyalar və regional iqtisadi bağlantılarla tamamlanır. 2026-cı ildə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında da Orta Dəhliz, enerji, ticarət, tranzit, data bağlantıları və TRIPP layihəsinin əhəmiyyəti olduqca böyükdür.

Sözsüz ki, Bakı ilə Vaşinqton arasında münasibətlər bütün dövrlərdə eyni intensivlikdə inkişaf etməyib. Xüsusilə Cozef Bayden administrasiyası zamanı siyasi yanaşmalarda meydana çıxan fərqlər müəyyən gərginliyin yaranmasına səbəb olmuşdu. Azərbaycanın regionda dəyişən rolunun və yeni təhlükəsizlik reallıqlarının ABŞ tərəfindən qiymətləndirilməsi ilə bağlı fikir ayrılıqları ikitərəfli siyasi dialoqa da təsirsiz ötüşmədi. Bununla belə, dövlətlərarası münasibətlərdə müəyyən mərhələdə yaranan ziddiyyətlər onların gələcək inkişaf perspektivlərini tam müəyyən etmir.

Donald Tramp administrasiyasının hakimiyyətə qayıtması fonunda ABŞ-ın xarici siyasətində daha praqmatik və konkret maraqlara əsaslanan yanaşmanın güclənməsi Bakı ilə Vaşinqton arasında münasibətlər üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Tərəflərin bir-birinin strateji maraqlarını nəzərə alması, qarşılıqlı etimadın bərpasına çalışması və praktiki əməkdaşlıq sahələrini genişləndirməsi əlaqələrin daha dayanıqlı əsasda inkişafına şərait yarada bilər.

Azərbaycanın regional əhəmiyyətinin artması ABŞ-la münasibətlərin gələcək məzmununu müəyyən edən başlıca amillərdən biridir. Ölkənin enerji ixracında mövqeyi, Xəzər hövzəsinin imkanlarından istifadə etməsi, beynəlxalq nəqliyyat layihələrində iştirakı və regional təhlükəsizlik məsələlərində fəallığı Azərbaycanın geosiyasi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu səbəbdən Bakı artıq regiondakı proseslərə kənardan təsir göstərilən ölkə deyil, regional gündəliyin formalaşmasında iştirak edən əsas tərəflərdən biridir.

Yeni şərait Azərbaycan–ABŞ əməkdaşlığının iqtisadi istiqamətlərinin də genişləndirilməsinə imkan verir. Əlaqələrin yalnız enerji və təhlükəsizlik məsələləri ətrafında qurulması mövcud potensialı tam əks etdirmir. İnvestisiya, logistika, yüksək texnologiyalar, rəqəmsal infrastruktur, enerji keçidi və nəqliyyat kimi sahələr gələcək əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinə çevrilə bilər. Azərbaycanın Şərqlə Qərb arasında mühüm bağlantı nöqtəsinə çevrilməsi də bu baxımdan ölkənin iqtisadi və geostrateji əhəmiyyətini artırır”.

Eldar Quliyev vurğulayıb ki, Azərbaycan–ABŞ əlaqələrinin regional ölçüsünü müəyyən edən digər mühüm məsələ Cənubi Qafqazda sülh prosesidir:

“Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişənin başa çatması regionda əvvəlki siyasi reallığın dəyişməsinə gətirib çıxarıb. Hazırkı mərhələdə diqqət davamlı sülhün hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə, dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılmasına və gələcək əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasına yönəlir.

Sülh prosesinin davamlı olması üçün tərəflərin bir-birinin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tanıması mühüm şərtlərdən biridir. Beynəlxalq hüququn bu fundamental prinsiplərinə əsaslanan yanaşma regionda qarşılıqlı etimadın formalaşmasına və uzunmüddətli sabitliyin təmin edilməsinə daha əlverişli zəmin yarada bilər.

Siyasi normallaşmanın iqtisadi nəticələri də əhəmiyyətlidir. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin yaxşılaşması regional nəqliyyat xətlərinin inkişafını sürətləndirə, ticarət dövriyyəsinin artmasına və yeni biznes təşəbbüslərinin meydana çıxmasına şərait yarada bilər. Kommunikasiyaların genişləndirilməsi Cənubi Qafqazın həm regional, həm də beynəlxalq iqtisadi marşrutlardakı mövqeyini gücləndirə bilər. Beləliklə, sülh yalnız siyasi sabitlik deyil, həm də yeni iqtisadi imkanlar yaradan amilə çevrilə bilər.

Bu prosesdə ABŞ-ın mövqeyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqtonun regiona yanaşmasının əsas məqsədi qarşıdurmanın dərinləşməsinə deyil, sabitliyin və qarşılıqlı əməkdaşlığın təşviqinə xidmət etdiyi halda, bu, Cənubi Qafqazda yeni siyasi-iqtisadi imkanların meydana çıxmasına müsbət təsir göstərə bilər. Azərbaycan baxımından isə ABŞ-la əməkdaşlığın inkişafı ölkənin digər tərəfdaşları ilə münasibətlərinə alternativ təşkil etmir. Əksinə, bu, Bakı tərəfindən yürüdülən çoxistiqamətli xarici siyasətin bir hissəsi kimi çıxış edir.

Azərbaycanın xarici siyasətində əsas prioritetlərdən biri strateji qərarvermə imkanlarının qorunmasıdır. Buna görə də Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini vahid tərəfdaşlıq modelinə bağlamadan inkişaf etdirməyə üstünlük verir. ABŞ-la əlaqələrin dərinləşdirilməsi də məhz qarşılıqlı fayda, iqtisadi maraqlar və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ortaq mövqelər əsasında həyata keçirilə bilər.

Yeni regional şərait Azərbaycanın qarşısında yalnız imkanlar deyil, müəyyən məsuliyyətlər də yaradır. Ölkənin əldə etdiyi siyasi və geoiqtisadi mövqenin davamlı nəticələrə çevrilməsi üçün regional əməkdaşlıq təşəbbüslərinin genişləndirilməsi, iqtisadi bağlantıların gücləndirilməsi və sabitliyin qorunması vacibdir. Azərbaycanın sülh və əməkdaşlıq gündəliyində daha fəal iştirak etməsi onun regiondakı siyasi çəkisinin gələcəkdə də qorunmasına xidmət edə bilər.

Bu baxımdan Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin gələcəyini yalnız diplomatik əlaqələrin intensivliyi ilə ölçmək düzgün olmazdı. Tərəfdaşlığın real potensialı iqtisadi layihələrdə, enerji təhlükəsizliyində, nəqliyyat marşrutlarının inkişafında, investisiya imkanlarında və regional sabitliyin dəstəklənməsində özünü göstərə bilər. Bu istiqamətlərin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi iki ölkənin münasibətlərinə daha geniş strateji məzmun qazandıra bilər.

Nəticə etibarilə, Cənubi Qafqazda formalaşan yeni siyasi mühit Azərbaycan üçün xarici siyasət imkanlarını genişləndirir. ABŞ-la münasibətlərin qarşılıqlı maraqlar əsasında inkişaf etdirilməsi, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin davam etdirilməsi və ölkənin beynəlxalq nəqliyyat və enerji layihələrində rolunun artırılması bir-biri ilə əlaqəli proseslərdir. Bu istiqamətlərin düzgün uzlaşdırılması Azərbaycanın regional mövqeyinin möhkəmlənməsinə və Cənubi Qafqazda daha sabit, təhlükəsiz və iqtisadi baxımdan əlverişli mühitin yaranmasına şərait yarada bilər”.