BAKI, 22 sentyabr. TELEQRAF

Teleqraf Türkiyə Cümhuriyyətinin dövlət himninin bəstəkarı Zəki Üngörün Moskva xatirələrinin ikinci qismini təqdim edir.

İkinci yazı

Əvvəli burada

Moskva musiqi səfərinin təəssüratları

Moskvada

VOKS-un Moskvadakı fəaliyyəti daha geniş miqyasda həyata keçirilirdi. Hələ ilk gün bütün nüfuzlu musiqişünaslarla tanış olduq, qarşıdakı musiqi fəaliyyətimizin əsas xətlərini birlikdə müəyyənləşdirdik. Konsertlərimiz və proqramlarımız dəqiqləşdirildi. Toplantıda hazır olan şəxslər bunlar idi: VOKS Cəmiyyətinin nümayəndələri, Baş katib M. Apletin, Elm və Sənət Bölməsinin rəhbəri M. Çernyayevski, Moskva Konservatoriyasının direktoru professor Satski, Filarmoniya direktoru professor Raiski, radionun musiqi nəşriyyatı direktorunun müavini M. Romanov, professor Veprik və başqaları.

Dərhal fəaliyyətə başladıq.

Repetisiyaların sayının olduqca az olmasına baxmayaraq, görünməmiş bir diqqət və dəqiqliklə çalışırdıq. Nüanslar haqqında çoxsaylı görüş və təcrübələri olan sənətçilərlə — rusca bilmədiyim halda belə — ən incə məqamlara qədər anlaşır və hər şeyi müəyyənləşdirə bilirdik. Ekremin kamanı burada olduqca böyük bir hadisə idi. Bütün repetisiyalarda salona dəstə-dəstə tələbələr və xalq toplaşırdı. Kaman sənətinin bizdəki səviyyəsi, məktəbi və meyilləri haqqında fikir əldə etmək istəyirdilər. Həm arşe virtuozlarının, həm də bu repetisiyalarda və sonrakı konsertlərdə iştirak edənlərin Ekremlə bağlı göstərdikləri hüdudsuz təqdir bizdəki arşe məktəbinin doğru yolda irəlilədiyini göstərir və keçmiş bir kaman ifaçısı olmağım baxımından mənə rahatlıq verirdi.

İlk konserti böyük Radio Teatrında Radio Orkestri ilə verdik. İkincisi Konservatoriyada Konservatoriya Orkestri ilə oldu. Üçüncüsü isə Qızıl Ordu Evində oranın orkestri ilə konsert salonunda verildi. Həm bu konsertlərdə, həm də sonradan keçirilən musiqi axşamlarında ifa etdiyimiz əsərlər bunlar idi:

Şubert — Yarımçıq simfoniya.

Çaykovski — Beşinci simfoniya.

Borodin — Birinci simfoniya.

Bethoven — Üçüncü simfoniya.

Kaman üçün:

Bax — Konsert (Re minor).

Brams — Konsert.

D’Ambrosio — Konsert (Si).

Bax — Sonatalar.

Bax — Şakon və Fuqalar.

Bu konsertlərdən bəhs edərkən sənətçilərin və dirijorların göstərdikləri xüsusi səyləri və diqqəti xüsusilə qeyd etmədən keçə bilmərəm.

Radio və konservatoriya orkestrləri birinci dərəcəli kollektivlərdir. Nüanslara diqqət həssaslıqları o dərəcədə inkişaf edib ki, bəzi yerlərdə musiqi cümlələrinin sanki heç nədən doğulurmuş kimi qabarmaları çox diqqətəlayiq olurdu. Bununla bərabər, yenə də bu məktəbin əks nəticəsi olaraq dinamizm baxımından coşqunluq göstərilməsi lazım gələn yerlərdə hər zaman istədiyim səs genişliyini təmin edə bilmirdim...

Qızıl Ordu orkestrinə gəlincə, burada da səviyyə etibarilə diqqətəlayiq bir vəziyyət gördüm. Nisbətən gənc elementlərdən təşkil olunması ayrıca bir üstünlük təşkil edirdi. Qiymətli dirijorunun orkestrə bağlılığındakı səmimiyyəti heç vaxt unutmayacağam. Bu evdə keçirdiyimiz coşqun və xüsusilə bu həssas dirijorun repertuar məşqlərinin sayı baxımından bizə göstərmiş olduğu qayğı və diqqətə görə minnətdarıq.

Sovet Rusiyasında gördüyüm musiqi səviyyəsi çox yüksəkdir; musiqinin bir çox ölkələrdə olduğu kimi müəyyən bir elit zümrəyə məxsus qalmayıb, böyük xalq kütləsinin malı olması isə işin ayrıca gözəl bir cəhətini təşkil edir. Dövlət mədəniyyət və xüsusilə musiqi sahəsində heç bir fədakarlıqdan çəkinmədiyi üçün musiqini bəlkə də çörəkdən əvvəl düşünməkdədir. Paris Operasında dolu salonlar təmin etmək Vaqnerin operalarına belə nəsib olmadığı halda, Moskvanın bir çox opera və konsert salonlarında hər axşam bircə boş yer belə tapmaq mümkün deyil; buna heç bir şübhə yoxdur. Buna qarşılıq xalq da musiqidən kənarda qalmır.

Bu operalarda tamaşaların icrasında görülən mükəmməllik ilk baxışda insanda əminlik və müvazinət hissi yaradır. Burada heç nə təsadüfə buraxılmır. Hər şeyin incəliklərinə qədər işlənərək son dərəcə diqqətlə hazırlandığı görünür.

Səhnənin, dekorların və baletlərin musiqi ilə olan əməkdaşlığı da möhtəşəmdir. Stanislavski Teatrında verilən bir Çaykovski operasında mimikanın, hərəkətlərin və bütün aktyorluq məharətlərinin, yəni dram hissəsinin, musiqi ilə eyni dərəcədə əhəmiyyətli tutulduğunu gördüm ki, bu məqamı ayrıca qeyd etmədən keçə bilmirəm.

Musiqini kütlə ilə təmasda saxlamaq işinin çox mühüm bir hissəsini də radio həyata keçirir. Radio direktorları M. M. Qusman ilə Romanov yoldaşların verdikləri texniki izahat insan təxəyyülünün çətinliklə qavraya biləcəyi bir radio sistemini canlandırdı: minlərlə əsəri ifa etmək üçün minlərlə solistin və bir çox orkestr və xorların çalışmaları və konsertləri, ifa olunmuş əsərləri tədqiq edən kollektivlər, xalqla təmasda qalan kollektivlər — bütün bunlar altmışmərtəbəli möhtəşəm binanın daxilində bir arı pətəyinin fəaliyyətini xatırladırdı.

VOKS-un bizim üçün təmin etmiş olduğu iki mühüm gündən biri sovet bəstəkarları və musiqişünasları ilə görüşə, digəri isə sovet solistləri ilə Ekremin əlbirliyi nəticəsində verdikləri vida konsertinə ayrılmışdı.

Bəstəkar və musiqişünaslarla tanışlıq günündə yaşlı və gənc bütün bəstəkarlar və musiqişünaslar gəlmişdilər. Ən yaşlıları olan ağsaqqallı məşhur bəstəkar professor İppolitov-İvanov da müzakirələrdə iştirak edirdi. Şərq musiqilərini müasir texnikaya uyğunlaşdırmaq işində çox böyük əməyi olan bu sənətkarın “Qafqaz süitası” Riyasət-i Cümhur orkestrinin repertuarında da vardır.

Müzakirə olunan mövzular bunlar idi: türk musiqisi və türklüyə doğru gedən səs yollarının təmin edə biləcəyi faydalar və bu temlərin bəstəkarı yanlış yollara sürükləməsi ehtimalları...

Sovet bəstəkarlarını musiqimizlə daha çox maraqlanan gördük. Onların bir çoxu türk temləri üzərində əsərlər hazırlamışdılar. Lakin cümlələrində istinad nöqtəsi yalnız bir neçə “tem xətti” olduğu üçün, ümumiyyətlə, türklüyün özündən uzaq qalırdılar və bundan özləri də şikayət edərək müvəffəq ola bilməmələrinin səbəblərini axtarırdılar. Bu əsərləri tədqiq etdikdən sonra səmimi bir şəkildə Ekremlə bağlı olunan suallar üzərində bütün müəmmalı məqamlar mümkün olduğu qədər aydınlaşdırıldı. Türkiyədəki milli musiqi məktəbinin doğuşu və təkmilləşməsi ilə gənc bəstəkarlarımızın görüşləri arasındakı fərqlər ətraflı şəkildə izah edildikdən sonra yalnız teme istinad edilərək yazılan əsərlərin nə qədər həqiqətdən uzaq qalacağı öz-özünə bəlli oldu.

Bu, səmimi olduğu qədər coşqun keçən müzakirələrdən sonra anlaşıldı ki, mədəni təmasların israrlı bir şəkildə davam etdirilməsi iki dost ölkənin öz ruhlarını ancaq bir-birinə tanıtmasına imkan verə bilər. Çünki bugünkü türk musiqisi artıq üç-dörd sazın telləri ilə bir neçə ritm ilhamından doğan müəyyən bir varlıq deyildir; hər zaman daha da inkişaf etdirilə biləcək polifoniyanın daxilində türklük imkanlarının bir laboratoriyasıdır.

Qiymətli əsərlərini dinlədikdən və musiqişünasların İttifaq daxilindəki xalq musiqilərinin köklərini əsas götürən yazı və kolleksiyalarını nəzərdən keçirdikdən sonra — burada xüsusilə professor Belyayevin tədqiqatlarını və qüvvətli tezislərini qeyd etmək istərdim — bu misilsiz sənət və fikir toplantısı dağıldı.

VOKS-un salonlarında bəstəkarlar və virtuozlarla keçirdiyimiz ikinci toplantı vida musiqisi axşamını təşkil edirdi. Moskvadakı bütün türklər dəvət olunmuşdular. Tanışlıqlardan sonra konsert başladı: gənc bir rus pianoçusu ağır təbiətli yeni bir rus əsərini, operanın bir tenoru isə rus operasından müxtəlif parçaları ifa etdilər. Ekrem isə kamanı ilə Baxın “Şakon”unu və Leclairin Sonatasını ifa etməklə onlara cavab verdi. Bütün bu gözəl sənət dəqiqələri yüksək bir ifa atmosferi içində axıb keçdi. Rus musiqisinin ustadları ilə son görüşümüzün dəqiqələrini yaşayırdıq.

Odessada

Odessadakı son musiqi təmasımız yenə VOKS Cəmiyyətinin salonlarında baş tutdu. Moskvada olduğu kimi bəstəkarlar, virtuozlar və tanınmış musiqişünaslarla bir daha görüşmək imkanından yararlandıq. Vida konserti gənc rus pianoçusunun ifası və Ekremin kamanı ilə onlara cavab verməsi böyük ciddiyyət və səmimiyyət şəraitində keçən anlara qədər davam etdi. Pianoçular arasında çalan və Sovet İttifaqının piano müsabiqələrində birincilik qazanmış 16 yaşındakı qiymətli sənətçini heç vaxt unutmayacağam. Sovet sənətçilərinin şərəfimizə qaldırdıqları qədəhlərə cavab vermək zamanı gəldi. Bu münasibətlə söylədiyim bir neçə sözü burada xatırlamağı münasib hesab edirəm. Hərəkətimə verdiyim bu əhəmiyyəti və türk sənət hərəkatlarının o diyarlardakı sənətçilərə tanıdılması istəyini nəzərə alaraq dedim:

“Möhtərəm dinləyicilərim!

İstəyiniz üzərinə türk musiqisi haqqında bir neçə söz söyləyəcəyəm: məmləkətimizdə beynəlxalq texnikaya əsaslanan milli musiqinin hələ doğulduğunu deyə bilərik. Bu musiqinin mənasını anlaya bilmək üçün onu Mustafa Kamalın yaratdığı rejimin böyük inqilab sahələri arasında görmək çox yerinə düşər. Osmanlı sultanlığı zamanında musiqimiz də bütün sənət və ədəbiyyatımız kimi türk olmaqdan çox bir şərq musiqisi idi. Bu musiqinin əsasını saf duyğular qədər ərəb, əcəm və sair mövzular təşkil edirdi. Sultanlıq özünü əsrlər boyu bu mövzularla ovutmuş, həqiqi yurd nəğmələrinə qulaq belə verməmişdi.

Milli musiqimizin bu yad bağlarını qırması, yeni bəstəkarlarımızın təşəbbüsü ilə baş vermiş bir hadisə kimi deyil, milli ideala doğru böyük yüksəlişlərin estetik əksi kimi görülməlidir.

Yeni musiqimiz dünənki musiqinin — yəni latentkarlığın — davamı deyildir. Türklük məfkurəsinin ən canlı amilidir. Yeni musiqimizin Qərb texnikasına bağlı olmasını Qərbi təqlid hərəkatı kimi görmək olmaz.

Köhnə musiqi tək səsli idi. Polifoni sahəsində çalışmamız isə səs intervallarının çoxluğu həddindən ibarət başqa bir şey deyildi. Bu yolda az-çox əsaslı bir şəkildə çalışmaqdayıq. Əldə edilən işlərin, çatdırılan səs kombinasiyalarının, yazılan əsərlərin hələ bir təcrübədən ibarət olduğuna şübhəsiz də, əsas addım atılmış deməkdir.

Köhnə tək səsli musiqilər beynəlxalq texnika ilə mədəniyyətə əsaslanan yeni türk musiqisinə gətirilmişdir. Yazılan əsərlərin estetik təmayüllərini sözlə bilmək, təsvir etmək olarmı? Məncə, musiqini ən yaxşı izah edə biləcək şey yenə musiqidir. Hər bitən əsəri sizə dərhal göndərməyi vəzifə bildiyimdən çox yaxında bu xüsusda əsaslı fikirlər əldə edəcəyinizə ümidindəyəm.

Sovet İttifaqının musiqimizə qarşı göstərdiyi marağı heç unutmamalıyıq. İndiyə qədər göndərdiyim bir neçə parçanın ifasında göstərilən mükəmməllik bu marağın ən böyük dəlilidir. Sovet İttifaqındakı peşə yoldaşlarımdan həmişə bu yolda yardım diləyirəm. İki dost məmləkət arasındakı sənət hərəkatları heç şübhəsiz ki, çox yerində bir fəaliyyət olacaqdır. Sovet İttifaqının sənət səviyyəsini və xüsusilə səslərin roluna mədəniyyət sahəsində verdiyi yeri VOKS Cəmiyyətinin dəvəti sayəsində çox yaxından görə bildiyimiz üçün cəmiyyətin bu təhəkkümünə qarşı sonsuz təşəkkürlərimi ərz edirəm.

Məmləkətimə döndüyüm zaman daha davamlı tanışlıqlar üçün dövlətin nəzdində çalışacağımı da bildirirəm. Həm həssas və musiqisevər sovet xalqının göstərdiyi məhəbbət və rəğbətə, həm də VOKS və digər sovet əyanları ilə məqamlarından gördüyümüz qonaqpərvərliyə şəxsən və oğlumun adından səmimi təşəkkürlərimi sunaram.”

Konsertdən az sonra yenidən bütün sənətçilərlə Xarici İşlər Sarayında toplaşaraq qədəhlərimizi son bir vida acısı içində qaldırdığımız zaman hər iki tərəfin ayrılığın verdiyi hüzndən daha çox, yenidən görüşmək istəyi və ümidləri ilə bir-birinə baxdığı görünürdü. Səadətli günlərdən uzaqlaşmaq da səadətə heç qovuşmamaq qədər acı olur

Musiqi müəllim məktəbinin müdiri

Zəki