BAKI, 19 oktyabr. TELEQRAF

“Fransada son həftələr baş verən kütləvi etirazlar, nümayişçilərlə polis arasında şiddətli qarşıdurmalar, yüzlərlə insanın xəsarət alması və minlərlə şəxsin saxlanılması ölkənin üzləşdiyi dərin siyasi və sosial böhranın miqyasını nümayiş etdirir. Bir vaxtlar özünü Avropanın demokratik dəyərlərinin əsas müdafiəçilərindən biri kimi təqdim edən Fransa bu gün vətəndaşlarının fundamental hüquqlarının qorunması, sosial ədalətin təmin edilməsi və dövlət institutlarına ictimai etimadın saxlanılması baxımından ciddi sınaq qarşısındadır. Baş verən hadisələr təkcə ayrı-ayrı sosial qrupların narazılığının ifadəsi deyil, Emmanuel Makronun prezidentliyi dövründə yığılıb qalmış problemlərin, səmərəsiz idarəçilik qərarlarının və cəmiyyətlə siyasi hakimiyyət arasında getdikcə dərinləşən uçurumun nəticəsidir”.

Bu sözləri Teleqraf-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Sevinc Fətəliyeva deyib.

Deputat bildirib ki, oktyabrın 17-də Fransanın müxtəlif şəhərlərində bahalığa qarşı keçirilən kütləvi aksiyalar ölkədəki narazılığın artıq lokal xarakter daşımadığını bir daha göstərdi: "Rəsmi məlumatlara əsasən, nümayişlərdə 550 min, təşkilatçıların hesablamalarına görə isə 800 minə yaxın insan iştirak edib. Paris, Marsel, Lion, Bordo, Lill və digər şəhərlərdə keçirilən aksiyalar bir sıra hallarda şiddətli qarşıdurmalarla müşayiət olunub. Hüquq-mühafizə orqanları gözyaşardıcı qazdan, su şırnaqlarından və xüsusi vasitələrdən istifadə edib. Bəzi şəhərlərdə inzibati binalara hücumlar, yanğınlar və qarət hadisələri də qeydə alınıb.

Son məlumatlara görə, oktyabrın 17-dəki iğtişaşlarla əlaqədar 1800 nəfər, o cümlədən Parisdə 855 nəfər saxlanılıb, 150 polis və jandarm əməkdaşı xəsarət alıb. Lakin hadisələrin yalnız iğtişaşlar və ictimai asayişin pozulması kontekstində qiymətləndirilməsi problemin mahiyyətini kölgədə qoyur. Fransada baş verənlərin kökündə uzun illər ərzində həllini tapmayan sosial-iqtisadi ziddiyyətlər, yanacaq qiymətlərinin artımı da daxil olmaqla yaşayış səviyyəsinin çətinləşməsi, qiymətlərin bahalaşması, dövlət xidmətlərinin keyfiyyətindən narazılıq və vətəndaşların siyasi qərarların qəbulundan kənarda qaldıqları barədə artan narahatlıq dayanır".

Millət vəkilinin sözlərinə görə, xüsusilə diqqətçəkən məqam etirazların ilk mərhələdə təhsil sistemindəki problemlər səbəbindən başlamasıdır: "Müəllim çatışmazlığı, siniflərin həddindən artıq yüklənməsi, məktəb binalarının yararsız vəziyyəti və təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsindəki çətinliklər minlərlə şagirdi küçələrə çıxarıb. Gənclərin tələblərinə müəllimlərin, tələbələrin, həmkarlar ittifaqlarının və digər sosial qrupların qoşulması isə narazılığın daha geniş ictimai əsaslara malik olduğunu göstərir. Burada fundamental siyasi sual meydana çıxır: inkişaf etmiş iqtisadiyyata, böyük maliyyə resurslarına və güclü dövlət institutlarına malik olan Fransa niyə öz gənclərinin normal təhsil almaq üçün küçələrə çıxmasının qarşısını sosial siyasət vasitəsilə ala bilməyib? Məsələ yalnız maliyyə çatışmazlığında deyil. Problemin mühüm tərəflərindən biri dövlətin prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi və ictimai ehtiyaclara vaxtında reaksiya verilməsi ilə bağlıdır.

Makron administrasiyasının iqtisadi və sosial islahatları cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində bərabər qəbul edilməyib. Pensiya islahatları, büdcə məhdudiyyətləri, dövlət xərclərinin bölüşdürülməsi və sosial müdafiə ilə bağlı mübahisələr uzun müddətdir Fransada siyasi gərginliyin əsas mənbələrindən biridir. 2018-ci ildə başlanmış “sarı jiletlilər” hərəkatından bugünkü tələbə və həmkarlar ittifaqı nümayişlərinədək uzanan proses eyni tendensiyanı üzə çıxarır: hakimiyyətlə cəmiyyət arasında konstruktiv dialoq mexanizmləri kifayət qədər səmərəli işləmir. Narazılıq vaxtında siyasi müzakirə predmetinə çevrilmədikdə, son nəticədə küçə etirazları formasında təzahür edir. Dövlətin gücü öz vətəndaşlarının səsini susdurmaq qabiliyyəti ilə deyil, onların problemlərini eşitmək və həll etmək bacarığı ilə ölçülür. Məhz bu baxımdan Makronun idarəçilik modelinin ciddi çatışmazlıqları üzə çıxır”.


Sevinc Fətəliyevanın fikrincə, Fransadakı hadisələrin ən narahatedici tərəflərindən biri polis zorakılığı və insan hüquqlarının pozulması ilə bağlı məlumatlardır: "Son etirazlar zamanı yeniyetmələrin ağır xəsarət alması, kütləvi saxlanılmalar və xüsusi vasitələrin tətbiqi beynəlxalq insan hüquqları təşkilatlarının da diqqətini cəlb edib. “Human Rights Watch” təşkilatının oktyabrın 14-də yaydığı məlumatda Fransa polisinin məktəbli nümayişçilərə qarşı həddindən artıq güc tətbiq etməsi ciddi tənqid olunur. Təşkilat 15 yaşlı yeniyetmənin polis tərəfindən istifadə edilən partlayıcı xüsusi vasitə nəticəsində əlini itirməsini, 14 yaşlı məktəblinin isə yaxın məsafədən atılan gözyaşardıcı qaz mərmisi nəticəsində çənəsindən ağır xəsarət almasını xüsusi qeyd edib. Təşkilatın məlumatına görə, polis əməkdaşlarının hərəkətləri ilə bağlı 36 daxili araşdırma başlanıb. “Amnesty International” da Fransa hakimiyyətini etirazlar zamanı güc tətbiqinin zərurilik və mütənasiblik prinsiplərinə uyğun olmasını təmin etməyə çağırıb. Təşkilat vurğulayıb ki, uşaqların və gənclərin dinc nümayiş keçirmək hüququ qorunmalıdır".

“Xüsusilə düşündürücüdür ki, “Human Rights Watch”-un məlumatına görə, etirazlar başlayandan bəri saxlanılan 6800-dən çox şəxsin təxminən 86 faizini yetkinlik yaşına çatmayanlar təşkil edib. Bu mənzərə artıq adi polis əməliyyatının effektivliyi məsələsindən kənara çıxaraq dövlətin gənc nəslə münasibəti və demokratik idarəçiliyin keyfiyyəti haqqında ciddi suallar doğurur. Əlbəttə, etirazlar zamanı dövlət binalarına hücumlar, qarətlər, yanğınlar və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarına qarşı zorakılıq yolverilməzdir. Dövlət ictimai təhlükəsizliyi təmin etmək, insanların həyatını və mülkiyyətini qorumaq öhdəliyi daşıyır. Lakin bu öhdəlik dinc nümayişçilərə münasibətdə qeyri-mütənasib güc tətbiqinə haqq qazandırmır. Demokratik dövlətin məsuliyyəti məhz zorakılıq törədən şəxslərlə konstitusion hüquqlarını həyata keçirən vətəndaşlar arasında aydın fərq qoymasındadır. Fransada isə polisin müdaxilə üsulları ilə bağlı ardıcıl narahatlıqlar belə bir fərqin hər zaman qorunub saxlanılmadığını göstərir” – deyən deputat əlavə edib ki, məsələnin daha geniş insan hüquqları konteksti də diqqətdən kənarda qala bilməz. Belə ki, Ümumdünya İşgəncə Əleyhinə Təşkilatının 2026-cı il üzrə Qlobal İşgəncə İndeksində Fransa işgəncə və qeyri-insani rəftar riskinin nəzərəçarpacaq olduğu ölkələr kateqoriyasına daxil edilib.

Hesabatda polis zorakılığı, irqi ayrı-seçkilik, cəzasızlıqla bağlı problemlər və həbsxanalardakı vəziyyət xüsusi narahatlıq doğuran istiqamətlər kimi göstərilir. Bu qiymətləndirmə Fransanın özünü beynəlxalq aləmdə insan hüquqlarının müdafiəçisi kimi təqdim etməsi ilə daxili hüquq-mühafizə praktikasında müşahidə edilən problemlər arasındakı ziddiyyəti daha aydın göstərir. Eyni ziddiyyət Fransanın dənizaşırı ərazilərə münasibətində də üzə çıxır. Kanaki-Yeni Kaledoniyada yerli əhalinin siyasi hüquqları və öz müqəddəratını təyinetmə tələbləri ətrafında yaranmış qarşıdurmalar, təhlükəsizlik tədbirləri və saxlanılan şəxslərlə bağlı mübahisələr Parisin insan hüquqları siyasətinin beynəlxalq müstəvidə də ciddi suallar doğurduğunu göstərir",- deputat qeyd edib.

Millət vəkili deyib ki, insan hüquqları coğrafi və siyasi mənsubiyyətindən asılı olaraq fərqli standartlarla qiymətləndirilə bilməz: "Əgər bir dövlət digər ölkələrdən sərbəst toplaşmaq azadlığına hörmət tələb edirsə, həmin prinsipə ilk növbədə öz ərazisində əməl etməlidir. Əks halda, demokratiya və hüququn aliliyi haqqında bəyanatlar inandırıcılığını itirir.

"Baş verən hadisələrin siyasi nəticələri də kifayət qədər ciddidir. Fransada 2024-cü il parlament seçkilərindən sonra formalaşmış siyasi parçalanma icra hakimiyyətinin sabitliyinə mənfi təsir göstərib. Hökumət böhranları, parlamentdə davamlı qarşıdurmalar və büdcə siyasəti ətrafındakı fikir ayrılıqları cəmiyyətin siyasi institutlara etimadını zəiflədib. 2026-cı ilin oktyabrında Elabe tərəfindən keçirilmiş rəy sorğusuna əsasən, Emmanuel Makrona ölkənin əsas problemlərini həll etmək baxımından etimad göstərənlərin payı cəmi 17 faiz təşkil edib. Respondentlərin 79 faizi isə ona etimadsızlıq ifadə edib. Eyni sorğuda Baş nazir Sebastyen Lekornyuya etimad göstərənlərin payı da 19 faizə enib. Bu rəqəmlər təkcə bir siyasi liderin populyarlığının azalması deyil, onun təmsil etdiyi idarəçilik modelinin ictimai legitimlik baxımından üzləşdiyi ciddi böhranın göstəricisidir”, – deyə Sevinc Fətəliyeva söyləyib.
Onun fikrincə, 2027-ci il prezident seçkiləri ərəfəsində siyasi qütbləşmənin güclənməsi də təsadüfi deyil: "Hakimiyyətin sosial problemlərə münasibətdə gecikmiş qərarları və etirazların daha çox təhlükəsizlik məsələsi kimi təqdim edilməsi həm radikal sağ, həm də radikal sol siyasi qüvvələrin mövqelərinin güclənməsi üçün şərait yaradır. Belə vəziyyətdə mərkəzçi siyasətin zəifləməsi Fransanın demokratik institutları üçün uzunmüddətli risklər yarada bilər. Makron administrasiyasının əsas siyasi uğursuzluğu məhz burada özünü göstərir. Fransa dövlətinin qarşısında duran məsələlərə kompleks yanaşmaq, sosial konsensusu bərpa etmək və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında etimadı gücləndirmək əvəzinə, uzun müddət texnokratik qərarlara və inzibati idarəçilik mexanizmlərinə üstünlük verilib. Nəticədə sosial narazılıqlar aradan qalxmayıb, əksinə, yeni siyasi qarşıdurmalara zəmin yaradıb.

Deputat qeyd edib ki, Fransanın bugünkü böhranı Avropa üçün də mühüm dərsdir: "Demokratiyanın möhkəmliyi yalnız seçkilərin keçirilməsi, çoxpartiyalı sistemin mövcudluğu və hüquqi institutların fəaliyyəti ilə müəyyən olunmur. Onun real məzmunu vətəndaşların gündəlik həyatında, onların hüquqlarının təmin edilməsində, sosial ədalətin qorunmasında və dövlətin ictimai narazılığa verdiyi reaksiyada özünü göstərir. Əgər gənclər keyfiyyətli təhsil tələb etdikləri üçün ağır xəsarətlərlə üzləşirlərsə, minlərlə vətəndaşın etirazına əsasən inzibati və güc vasitələri ilə cavab verilirsə, siyasi rəhbərlik isə cəmiyyətin mühüm hissəsinin etimadını itirirsə, bu, artıq ayrıca bir sosial münaqişə deyil, idarəetmənin sistemli problemlərinin əlamətidir".

“Bu gün Fransada küçələrə çıxan insanların tələbləri hakimiyyət qarşısında mühüm seçim qoyur: ya vətəndaşların narazılığının səbəbləri aradan qaldırılmalı, sosial dialoq və demokratik məsuliyyət bərpa olunmalı, ya da dərinləşən etimad böhranı yeni siyasi sarsıntılara yol açmalıdır. Makronun siyasi irsi baxımından ən ciddi problem Fransanın küçələrində baş verən iğtişaşların özü deyil, həmin iğtişaşlara gətirib çıxaran narazılıqların vaxtında həll edilə bilməməsidir. Çünki dövlət üçün ən təhlükəli vəziyyət insanların etiraz etməsi deyil, onların hakimiyyətin bu etirazları eşidəcəyinə inamını itirməsidir. Fransa bu gün məhz belə bir təhlükə ilə üz-üzədir”, – deyə, Sevinc Fətəliyeva vurğulayıb.