BAKI, 7 aprel. TELEQRAF

Yaxın Şərqdəki müharibə investorlara ikiqat sürpriz yaşadıb. İndi bazarlar yalnız son dərəcə bahalı neftlə deyil, həm də bütün makroiqtisadi proqnozlara zidd güclü dollarla mübarizə aparırlar. Mart ayı ABŞ dolları üçün 2024-cü ilin oktyabr ayından bəri ən yaxşı ay olub. İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan bazar valyutalarının dollara qarşı göstəricilərini izləyən Bloomberg Dollar Spot İndeksi təxminən 3% artıb.

Teleqraf xəbər verir ki, dolların məzənnəsində gözlənilməz yüksəliş qlobal ticarət, iqtisadi artım və maliyyə bazarlarında mənfı nəticələrə gətirib çıxara bilər. Belə ki, güclü dollar qlobal maliyyə şərtlərini sərtləşdirir, ticarəti ləngidir.

Yeri gəlmişkən, İrandakı müharibə ticarət müharibələrinin davamı kimi də qəbul edilir. Lakin güclü dollar ABŞ-nin planlarını alt-üst edə bilər. Belə ki, 2025-ci ildə qlobal ticarət 5,3% artaraq 10 illik orta göstəricini (3%) əhəmiyyətli dərəcədə üstələyib. Dolların dominant olduğu ticarət sistemində zəif ABŞ valyutası ilə ifadə olunan mallar alıcılar üçün daha sərfəlidir. Və dolların 10% möhkəmlənməsi qlobal ticarət həcmlərinin hazırkı baza proqnozlarından 6-8% aşağı düşməsinə və ötənilki bütün qazancların silinməsinə səbəb ola bilər.

Dollar indeksi 10 əsas dünya valyutasından ibarət səbətə qarşı təxminən 2% artıb

İlin birinci rübündə dolların orta məzənnəsi 0,7% ucuzlaşsa da, İrana qarşı əməliyyatlardan sonra ABŞ valyutası dəyər qazanıb. Dollar indeksi 10 əsas dünya valyutasından ibarət səbətə qarşı təxminən 2% artıb. Aprelin 3-də Avropa valyuta bazarında avro 0,45% ucuzlaşaraq 1,1536 dollara, Britaniya funt sterlinqinin (GBP) məzənnəsi isə 0,63% dəyər itirərək 1,3222 dollara düşüb. ABŞ dollarının dominantlığı hətta digər təhlükəsiz valyuta olan İsveçrə frankı ilə müqayisədə də özünü göstərir. Bir dollar 0,799 İsveçrə frankına çatıb.

Reuters agentliyinin 27 mart - 1 aprel tarixləri arasında təxminən 70 valyuta analitiki arasında apardığı sorğuya görə, qarşıdakı müddətdə ABŞ dolları tədricən zəifləyə bilər. Konkret olaraq, neft və qaz təchizatındakı fasilələr, inflyasiyanın sürətlənməsi, eləcə də mərkəzi bankların faiz dərəcələrini artırması növbəti iki rübdə dolları zəiflədəcək.

Wells Fargo şirkətinin G10 valyuta strategiyasının rəhbəri Erik Nelson hesab edir ki, ABŞ böhrana Avropa, Yaponiya və digər regionlardan daha davamlı görünsə də, enerji idxalı strukturuna görə bu yöndə qiymətlərinin artması ölkənin iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərir. Nelson qeyd edib ki, bu proses ABŞ-nin əmək bazarı ilə birlikdə real istehlakçı gəlirlərinə təzyiqi artıra bilər.

Standard Chartered-in G10 valyuta tədqiqatlarının rəhbəri Stiven Enqlenderə görə, vəziyyət normallaşan və neft 90 dollardan aşağı düşən kimi, EUR/USD cütlüyü demək olar ki, dərhal 1,18 dolları ətrafında formalaşa bilər. Onun sözlərinə görə, dollar alışının arxasında "xüsusi həvəs" yoxdur:

"Neftin qiymətinin 60-70% artması fonunda dolların 4-5% möhkəmlənəcəyini gözləmək mümkündür. Lakin indiyə qədər bu baş verməyib - artım daha mülayim olub. Dolların təhlükəsiz sığınacaq aktivi kimi statusu müəyyən dərəcədə sarsılıb".

İqtisadçı-ekspert Xalid Kərimli bildirir ki, Yaxın Şərqdə müharibənin başladığı müddətdən dollar dünya valyutalarına nisbətdə bahalaşıb:

"Müharibənin əvvəlində avro 1,19 dollar idisə, hazırda 1,15 dollar ətrafındadır. Bu təxminən 2-3%-lik bahalaşma deməkdir. ABŞ müharibənin iştirakçısı olsa da, ölkə coğrafi baxımdan münaqişə zonasından kənarda yerləşdiyi üçün iqtisadi baxımdan az riskə məruz qalır. Bu ölkə ən böyük neft hasilatçısı olduğuna görə, neftin bahalaşması ABŞ üçün risk təşkil etmir. Geosiyasi risklər artanda dollar daha etibarlı valyutaya çevrilir. Lakin neftin bahalaşmasının da dolların məzənnəsinin möhkəmlənməsinə təsiri var. Bu, ona görədir ki, enerji qiymətləri bahalaşanda inflyasiya artır. İnflyasiyanın artması ABŞ Mərkəzi Bankının faiz dərəcəsi siyasətində inflyasiyaya uyğun olaraq daha sərt mövqe tətbiq edəcəyi gözlənilir.

İnflyasiyanı aşağı salmaq üçün Federal Ehtiyat Sistemi (FES) faiz dərəcəsini daha yüksək saxlamağa meyilli olur. Buna görə də, neftin bahalaşması dolların da bahalaşmasına gətirib çıxarır. Bəs geosiyasi risklərin azalması necə nəticələnə bilər? Bu zaman orta müddətli dövrdə dollar ucuzlaşa bilər. FES faiz dərəcələrini endirə bilər. Hazırda ABŞ-də büdcə problemləri var. Ölkənin dövlət borcu həddən artıq yüksəkdir. Borclanma dollarla olduğuna görə bu valyutanın bahalaşması ölkəyə sərf etmir, çünki dollara görə faiz ödənilir.

Nəticə etibarilə, müharibənin genişlənməsi dolların hazırkı səviyyəsindən 5% bahalaşmasına gətirib çıxara bilər. Əks təqdirdə isə təxminən 2-3% ucuzlaşma mümkündür".

Nəzərə çatdıraq ki, neft və qazın qiymətindəki artımlar artıq bütün dünyada inflyasiyanı sürətləndirib. Son böhranlardan (2008, 2014, 2020) fərqli olaraq, hazırkı ressesiyalar tələb deyil, təklif böhranıdır. Rəylərə görə, böyük iqtisadiyyatlar qiymət şokuna daha yaxşı tab gətirə biləcəklər. Çünki inkişaf etmiş maliyyə sistemləri sayəsində onlar azalmış xammal tədarükü uğrunda daha güclü rəqabət imkanına malikdirlər:

"Amerika Birləşmiş Ştatları idxalçı olduğu kimi xalis enerji ixracatçısıdır. Yanacaq qiymətlərinin qlobal artımı fonunda ABŞ iqtisadiyyatının dayanıqlı qalacağı güman edilir. Yəni, qiymət artımı digər ölkələrə nisbətən ABŞ-yə daha az təsir göstərəcək. Çünki ABŞ-dən fərqli olaraq, Aİ, Yaponiya, Çin və Hindistan Yaxın Şərqdən idxaldan asılıdırlar. Bu ölkələrdəki sənaye sahələrinin əksəriyyəti neft və qaz təchizatında fasilələrə məruz qalıb. Əmtəə qiymətlərinin bahalaşması nəqliyyat sektoruna, neft-kimya məhsullarının istehsalına, istehlak və sənaye malları kateqoriyalarına təsir göstərib" -deyə, Stiven Enqlender bildirib.

Analitiklər hesab edirlər ki, mərkəzi banklar inflyasiya ilə ənənəvi şəkildə - faiz dərəcələrini artırmaqla mübarizə aparacaqlar:

"Əgər neftin orta illik qiyməti bir barel üçün 80 dollara yüksələrsə, qlobal iqtisadiyyat yalnız bir qədər yavaşlayacaq. Əsas faiz dərəcələri artsa belə, bütün ölkələr qısamüddətli yavaşlamanı maliyyə stimulları ilə kompensasiya etmək imkanına malikdirlər".

“Spectra Markets” analitika firmasının prezidenti Brent Donelinin sözlərinə görə, investorlar ən etibarlı “təhlükəsiz liman” kimi dollara yönəlib. Xüsusilə, Asiyada ABŞ dollarının möhkəmlənməsi müşahidə edilir:

"Dolların indeksi 0,05% artaraq 100,03 səviyyəsinə yüksəlib. Ötən həftə bu göstərici 2025-ci ilin mayından bəri ən yüksək səviyyə olan 100,64-ə çatmışdı. Hazırda dəqiq proqnoz vermək çətindir. Tramp Hörmüz boğazını Bakı vaxtı ilə aprelin 8-i saat 04:00-a kimi açmadığı təqdirdə İranın elektrik stansiyaları və körpülərini məhv edəcəyini bəyan edib".

"Commerzbank"ın valyuta və əmtəə araşdırmaları üzrə rəhbəri Tu Lan Nuyen hesab edir ki, İranda müharibənin bitəcəyi yönündə optimist gözləntilər yaxın müddətdə dolların müəyyən qədər zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Avro bahalaşacaq

ABŞ-də artan risklər və kapitalın diversifikasiyası (investorlar dollar aktivlərindən imtina edirdilər) səbəbindən avro yanvarda əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndi. Lakin kapital axınının dayanması ilə məzənnə 1,15–1,16 dollara qayıtdı. Proqnozlara görə, neft tədarükündəki fasilələr Aİ-də inflyasiyanı sürətləndirəcək. Bu səbəbdən gözləniləndir ki, Avropa Mərkəzi Bankı (AMB) ABŞ-dən daha çevik və yüksək faiz artımlarına getsin. Hətta əksər investorlar Avropa Mərkəzi Bankının (AMB) 2026-cı ildə faiz dərəcələrini üç dəfə artıracağına inanır. Altı aylıq müddətdə avronun dollara qarşı güclənməsi istisna edilmir. Ancaq AMB-nin yenidən faiz dərəcələrini azaltmağa başlaması ilə avro yenə də ucuzlaşacaq.

Funt-sterlinq də möhkəmlənir

Funtun dollara qarşı orta məzənnəsi birinci rübdə 1,5% möhkəmlənib. Buna səbəb ABŞ-nin Venesuela ilə bağlı addımları, AB ilə mübahisələr, eləcə də İranla münaqişə fonunda kapital axınlarındakı dəyişikliklər göstərilir.

Lakin Böyük Britaniya iqtisadiyyatı da durğunluq yaşayır. Rüblük ÜDM artımı 0%-dən bir qədər yuxarıdır, sənaye və pərakəndə satışlarda illik artım cəmi 0,5-1% təşkil edir. İnflyasiyaya gəlincə, İranla münaqişədən əvvəl də ölkədə bu rəqəm yüksək idi (illik 3-4%). ​​İngiltərə Bankı FES-in faiz dərəcəsinə uyğun olaraq real faiz dərəcəsini 0,5-0,75%, nominal faiz dərəcəsini isə 3,75% səviyyəsində saxlasa da, inflyasiyanın sürətlənməsi səbəbindən qarşıdakı aylarda pul siyasətini sərtləşdirməli olacaq. Xüsusilə, Federal Ehtiyat Sistemi faiz dərəcələrini artırmağa başlayarsa, o cümlədən neft tədarükündə fasilələr may ayına və ondan sonrakı dövrlərə qədər davam edərsə, İngiltərə Bankı faiz dərəcələrini yüksəldəcək.

Manat dollar tandemi

Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, bu ilin iki ayında dolların manata məzənnəsi dəyişməyib. Əvəzində avro manata nisbətdə 1%, funt sterlinq 1.4 % dəyər qazanıb. Türkiyə lirəsi manata nəzərən 2.3%, Ukrayna qrivnası 2.2% ucuzlaşıb.

Valyuta bazarında tarazlığın əsas amili olan xarici sektor göstəriciləri əlverişli olub. 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında mübadilə şöbələri tərəfindən nağd xarici valyutanın alışı satışını 51 milyon ABŞ dolları üstələyib. Yəni əhalinin dollar alışı artıb.

Bununla belə Mərkəzi Bank rəhbərliyi hesab edir ki, rezident fiziki şəxslərin əmanətlərinin dollarlaşma səviyyəsinin son 12 ayda 2.8 faiz bəndi azalaraq 2026-cı ilin fevralında 27.7%-ə enməsi məzənnə ilə bağlı gözləntilərin nikbin olduğunu göstərir.

Xatırladaq ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankının hazırkı uçot dərəcəsi 6.5%, faiz dəhlizinin aşağı həddi 5.5%, faiz dəhlizinin yuxarı həddi isə 7.5% səviyyəsindədir. Tənzimləyicidən bildirilir ki, illik inflyasiya hədəf daxilindədir. 2026-cı ilin fevralında 12 aylıq inflyasiya 5.7% təşkil edib.

Qızıl yüksək riskli və spekulyativ aktiv olaraq qalır

Yanvar, eləcə də mart aylarında valyuta bazarlarında fyuçers mövqelərinin zəifləməsi qızıl və digər metalların kütləvi satışını stımullaşdırdı. Qiymətli metalın dəyəri cəmi bir neçə gündə 10%-ə qədər ucuzlaşdı. Ekspertlər bildirir ki, bu yüksək volatillik davam edəcək. Belə ki, "sarı metal"ın qiyməti mərkəzi bankların və iri investorların dollar risklərinin diversifikasiyası tələbi ilə dəstəklənəcək. Lakin maliyyə bazarlarına təzyiq çox güclü olarsa, mərkəzi banklar qızıl satışını yüksəldəcək. O ki qaldı qızıl-dollar tandeminə, birinci rübdə qızılın orta rüblük qiyməti 17% artaraq unsiyası 4150 dollardan 4880 dollara çatdı. Spot qiymətləri isə 5500 dollar olmaqla bütün zamanların ən yüksək səviyyəsində qalxdı. Maraqlıdır ki, monetar amillər (dolların zəifləməsi və digərləri) bu artımın cəmi 1-3%-ni təşkil edib. Analitiklərə görə, mərkəzi bankların qızıla olan güclü tələbi 2026-cı ildə də qalacaq. Likvidliyi bərpa etmək üçün qızıl satışı başa çatdıqdan sonra tənzimləyicilər valyuta ehtiyatlarını artırmaq məqsədilə qızıl alışlarına qayıdacaqlar.

Proqnozlara əsasən, ilin ikinci yarısında dolların zəifləməsi və inflyasiyanın sürətlənməsi bütün əmtəə aktivlərinin qiymətlərinin artmasına səbəb olacaq. Onu da nəzərə çatdıraq ki, dolların 2% inflyasiyası (bütün digər şərtlər bərabər olduqda) qızılın 100 dollar bahalaşmasına səbəb olur. Zamanla qızılın qiyməti sabitləşəcək. 2027-ci ildən sonra isə qiymətlərin yüksək olması şübhə altındadır.

Stress ssenarisi nə vəd edir?

Stress ssenarisində Hörmüz boğazının blokadasının təxminən 2026-cı ilin sentyabrına qədər, altı ay davam edəcəyi təxmin edilir. Bu hipotetik ssenaridə neftin orta illik qiyməti bir barel üçün 110-120 dollara yaxınlaşa bilər və zirvə nöqtəsi 150 dollardan yüksək də ola bilər. Neft və qaz təchizatında uzun müddətli fasilələr iqtisadi artımları əhəmiyyətli dərəcədə yavaşladacaq və bütün dünyada inflyasiyanı sürətləndirəcək. ABŞ-də ümumi daxili məhsulun artımı 1%-ə, Çində 2%-ə qədər yavaşlayacaq. Avropa İttifaqı isə tənəzzülə uğrayacaq.

2026-cı ildə ABŞ-də orta illik inflyasiyanın təxminən 4.5, Çində 3, Aİ-də isə 5-6% olacağı proqnozlaşdırılır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə də qiymətlərin kəskin artımı gözləniləndir. Çünki bu ölkələr ərzaq qiymətlərinin artımına daha həssasdırlar. O cümlədən iqtisadiyyatlarını subsidiyalaşdırmaq üçün resursları azdır.

Tənzimləyicilərin monetar siyasətlərinə gəlincə, Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcəsi yuxarı həddi 4.5-5%-ə qaldırılacaq, Çin Xalq Bankının Uzunmüddətli Mənfəət Marjası (LPR) 3%-də qalacaq. AMB-nin də depozit dərəcəsinin 3-4%-ə yüksələcəyi gözlənilir.

Maraqlıdır ki, stress ssenarisində dollar indeksinin 2027-ci ildən möhkəmlənməsi proqnozlaşdırılır.

Qiymətli metala gəldikdə, inflyasiyanın sürətlənməsi və səhm və istiqraz gəlirliliyinin artması qızılın cəlbediciliyini azaldacaq, uzunmüddətli maliyyə stressi isə bütün spekulyativ aktivlərin satışına təkan verəcək. Vəziyyət sabitləşdikdən sonra qızıl bahalaşmağa başlayacaq.