BAKI, 20 iyul. TELEQRAF

Bir neçə gün əvvəl Moskvada Azərbaycan və Rusiyanın xarici işlər nazirləri arasında baş tutan görüş sözsüz ki, son aylarda ikitərəfli gündəmdə ən əhəmiyyətli hadisələrdən biri oldu. Danışıqlar tərəflərin 2024-cü ilin dekabrında baş verən AZAL təyyarə qəzasından sonra yaranan böhranın nəticələrinin aradan qaldırılmasına sadiqliyini nümayiş etdirdi və tam siyasi dialoqu bərpa etməyə hazır olduqlarını təsdiqlədi.

Bununla belə, tərəflərin xarici siyasət müstəvisində mövcud yanaşmalarındakı fərqlər, Cənubi Qafqazda geosiyasi vəziyyətdəki dəyişikliklər və xarici oyunçular arasında artan rəqabət də daxil olmaqla, münasibətlərin daha da inkişafını çətinləşdirə biləcək obyektiv amillər hələ də qalmaqdadır.

Moskva görüşünün əsas nəticəsi bir müddət davam edən gərginlikdən sonra tam siyasi əməkdaşlığın bərpası üçün Bakı və Moskvanın siyasi iradəsinin təsdiqlənməsidir.

Rusiya XİN-in rəhbəri Sergey Lavrov tərəflərin son aylarda münasibətlərdə yaranmış fasiləni doldurmaq niyyətini açıqlayaraq, 2022-ci il müttəfiqlik bəyannaməsinin potensialının reallaşdırılması istiqamətində irəliləyişi vurğuladı. Ceyhun Bayramov öz növbəsində tərəflərin bu “səhifəni çevirməyi” və ikitərəfli əməkdaşlığın bütün spektrini normallaşdırmağı bacardıqlarını vurğuladı.

Nazirlərin qiymətləndirmələri, iki ölkə arasında münasibətlərin tam normallaşmasını və demək olar ki, bütün sahələrdə əlaqələrin bərpasını elan edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin əvvəllər səsləndirdiyi mövqeyi ilə tamamilə üst-üstə düşür.

Beləliklə, Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin konstruktiv məcraya qaytarılmasının zəruriliyi ilə bağlı ən yüksək səviyyədə siyasi konsensusun mövcudluğundan danışmaq olar.

İlk növbədə, bu, AZAL təyyarəsinin qəzasından sonra məhdudlaşdırılan marşrutlar üzrə iki ölkə arasında birbaşa hava əlaqəsinin bərpasına aiddir. Bu baxımdan, sentyabr ayında hər iki ölkənin baş nazirlərinin müavinləri arasında geniş iqtisdai-ticari əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi barədə gözlənilən görüşün təsdiqlənməsi də çox vacib idi.

Bununla yanaşı, bu ilin dekabr ayına planlaşıfırlan parlamentlərarası Əməkdaşlıq Komissiyasının növbəti iclası da siyasi bəyannamələrdən qarşılıqlı fəaliyyət üçün institusional mexanizmlərin bərpasına keçidi göstərir.

İqtisadi əməkdaşlıq Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin ən sabit elementlərindən biri olaraq qalır. Hətta münasibətlərin kərgin olduğu 2025-ci ildə ticarət dövriyyəsi 4,9 milyard dollara çatıb ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 2,5 faiz artım deməkdir. Çətin beynəlxalq iqtisadi mühitə baxmayaraq, hər iki tərəf ikitərəfli ticarətin dinamikasını müsbət adlandırır.

Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin reallaşdırılması məsələsi ikitərəfli əlaqələrdə xüsusi yer tutur. Bu layihəni Avrasiya nəqliyyat arxitekturasının əsas elementi kimi qiymətləndirən Azərbaycan zəruri hallarda onun infrastruktur tutumunu artırmağa hazır olduğunu təsdiqləyib.

İkitərəfli münasibətlər çərçivəsində humanitar sahədə əməkdaşlıq da vacib komponent kimi ənənəvi qaydada siyasi vəziyyətdən asılı olmayaraq ikitərəfli münasibətlərin sabitliyində mühüm amil rolunu oynayır.

Danışıqlarda Cənubi Qafqazdakı vəziyyətə xüsusi diqqət yetirilib. Rəsmi Bakı 2020-ci il hadisələrindən sonra regionda formalaşan yeni siyasi reallıqların Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesində uzunmüddətli sülh üçün ilkin şərtlər yaratdığnı diqqətə çatdırıb. Sülh müqaviləsi layihəsinin paraflanması isə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması üçün əlavə imkanlar açır.

Moskva, öz növbəsində, Cənubi Qafqaz dövlətlərini, eləcə də Rusiya, Türkiyə və İranı birləşdirən regional “3+3” formatının reallşmasında maraqlı olduğunu bildirib. Lakin əvvəlki illərdə bu mexanizmin inkişafında siyasi çətinliklər və iştirakçılar arasında koordinasiya çatışmazlığı onun potensialını məhdudlaşdırdığından, xarici oyunçular Cənubi Qafqazdakı proseslərdə daha fəal iştirakı üçün imkanlar qazandılar.

İndi Moskva yenidən diqqətini region ölkələrinin münasibətlərinin normallaşdırılması proseslərini tənzimləyəcək “3+3” formuluna yönəldir. Bölgədə davamlı təhlükəsizlik və əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə ümid bəsləyən Azərbaycan bu formatın həmmüəlliflərindən biridir. Lakin təəssüf ki, Rusiya siyasi elitasının daxilindəki pərdəarxası intriqalar səbəbindən bu formatın nüfuzuna ciddi zərbə dəyib ki, Moskvanın da geosiyasi rəqibləri bundan məharətlə istifadə edirlər.

Buna görə də, Cənubi Qafqazda tamamilə fərqli bir geosiyasi vəziyyət yaranıb, lakin Rusiya sağlam düşüncəyə rəğmən bunu qəbul etmək istəmir. Üstəlik, əgər Moskva həqiqətən də ən yaxın qonşuları, xüsusən də Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasında maraqlıdırsa, mütləq köhnə paradiqmalardan imtina etməli və region ölkələri ilə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əlaqələr qurmağa çalışmalıdır.

Bu baxımdan, “3+3” formatının inkişaf perspektivləri onun iştirakçılarının, xüsusilə də Rusiyanın siyasi bəyannamələrdən konkret birgə layihələrin həyata keçirilməsinə keçmək qabiliyyətindən asılı olacaq.

Görüşdə səsləndirilən müsbət rəsmi ritorikaya baxmayaraq, mövcud ziddiyyətləri tam həll etmək hələ də mümkün olmayıb. Belə ki, Ukrayna böhranı da daxil olmaqla, bir sıra beynəlxalq məsələlərdə tərəflərin yanaşmalarındakı fərqlər qalmaqdadır.

Azərbaycan beynəlxalq hüquq prinsiplərinə və dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmətə əsaslanan mövqeyə sadiq qalmağa davam edir. Lakin Kreml nümayəndələrinin açıqlamalarından göründüyü kimi, Rusiya tərəfi Bakının xarici siyasətinin müəyyən elementlərini səhv sayır, eyni zamanda bu fərqlərin ikitərəfli əməkdaşlığın inkişafına maneçilik törətməli olmadığını vurğulayır.

Bu yanaşma hər iki ölkənin mövcud fərqləri lokallaşdırmaq və onları bütün münasibətlərə şamil etməmək istəyini sərgiləyir. Eyni zamanda, son ayların xarakterik xüsusiyyəti Bakı-Moskva gündəliyinin Rusiya mediasında qərəzli şəkildə işıqlandırılması olub.

Rəsmi şəxslərin müsbət xarakterli açıqlamalarına baxmayaraq, Azərbaycan və onun siyasətinə qarşı sərt tənqidləri ehtiva edən nəşrlər Rusiya mediasında, sosial mediada və ekspert icmasında öz əksini tapıb. Bəzi ictimai xadimlər və siyasətçilər münasibətlərin normallaşması perspektivlərinə şübhə ilə yanaşaraq, Bakının xarici siyasətinə qərəzli mövqe sərgiləyiblər.

Hətta müsbət ikitərəfli ritorika ilə yadda qalan XİN rəhbərlərinin görüşündən sonra belə, Rusiya Dövlət Dumasının bədnam deputatı və erməniçilik ideoloqlarının qızğın tərəfdarı Konstantin Zatulin Kremli Bakının Moskva ilə münasibətləri normallaşdırmaq istəyi ilə bağlı açıqlamalarından ehtiyatlı olmağa çağırıb.

Məhz Azərbaycana qarşı əsassız iddialar bu prosesin xaotik deyil, məqsədyönlü şəkildə və konkret prinsiplərə əsaslanaraq həyata keçirildiyi təəssüratını yaradır.
Halbuki, Şuşada keçirilən IV Qlobal Media Forumunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ikitərəfli münasibətlərdə müşahidə olunan çox müsbət dinamikanı diqqətə çatdırıb.

Təəssüf ki, Rusiyadakı müəyyən qüvvələr bir daha Rusiya mediasında və sosial mediada təhqiramiz ifadələrdən və ifadələrdən istifadə edərək, orada yaşayan, Rusiya vətəndaşları olan və onun inkişafına töhfə verən azərbaycanlıları “mütəşəkkil cinayətkar qrup” kimi təsvir etməklə ikitərəfli münasibətlərdə vəziyyəti daha da gərginləşdirməyə çalışırlar.

Maraqlıdır ki, bu hücumların müəlliflərinin əksəriyyəti aqressiv davranışlarının Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyindən qaynaqlandığını gizlətmirlər. Halbuki, bu məsələdə Azərbaycan bütün dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşmaq zərurəti ilə bağlı beynəlxalq hüquq normalarını dəstəkləyir. Yeri gəlmişkən, Rusiya özü də dəfələrlə beynəlxalq münasibətlər sistemində bu prinsipin toxunulmazlığını bəyan edib.

Azərbaycan və Rusiya XİN-lərin rəhbərlərinin görüşündə nəqliyyat kommunikasiyalarının ikitərəfli münasibətlərin gələcəyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi də vurğulanıb. Bu baxımdan, materik Azərbaycanı Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirən layihələrin perspektivləri Bakı üçün xüsusilə vacibdir.

Lakin müəyyən infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsindəki gecikmələr maraqlar balansında dəyişiklik və digər beynəlxalq aktyorların fəallığının artmasına səbəb olub. Bununla belə, mövcud vəziyyətin alternativ qiymətləndirmələri də mövcuddur ki, bu da onları mürəkkəb regional siyasi və hərbi-siyasi amillər məcmusu ilə əlaqələndirir. Aydındır ki, nəqliyyat əlaqəsi məsələləri danışıqlar gündəliyinin əsas elementlərindən biri olaraq qalacaq.

Yeri gəlmişkən, vaxtında Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması fürsətini əldən verən məhz Rusiyanın özü olub ki, Vaşinqton da bundan çox məharətlə istifadə edərək bu məsələdə təşəbbüsü ələ keçirdi. Rusiya 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli saziş çərçivəsində bu məsələ ilə bağlı müəyyən öhdəliklər götürsə də, onu yerinə yetirmək əvəzinə pərdəarxası geosiyasi oyunlara üstünlük verdi və beləliklə də, bu vacib məsələdə malik olduğu mövqeyini itirdi. Yeri gəlmişkən, Moskva 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli sazişdə müəyyən edilmiş digər öhdəliklərini də yerinə yetirmədi.

Moskvanın bir sıra hallarda səbatsız və hətta xaotik xarici siyasəti Rusiyanın postsovet məkanında təşəbbüskarı olduğu geosiyasi və geoiqtisadi layihələrinin uğurla həyata keçirilməsinə mane olur.

Sadalana məqamlar bir daha sübut edir ki, Azərbaycanla münasibətlərin müsbət məcrada inkişafı yalnız Moskvanın davamlı siyasi iradə sərgiləməsi şərti ilə mümkündür.

Sahil İsgəndərov, politoloq