BAKI, 26 avqust. TELEQRAF

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfərinin nəticələri iki ölkə arasındakı münasibətlərin ənənəvi dostluq və tərəfdaşlıq çərçivəsini artıq aşdığını göstərir. Səfər zamanı imzalanan sənədlər arasında, şübhəsiz ki, ən çox diqqət çəkəni “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə”dir. İlk baxışdan “əbədi dostluq” daha çox siyasi-simvolik ifadə təsiri bağışlaya bilər. Lakin müqavilənin mahiyyətinə nəzər saldıqda söhbətin yalnız iki qardaş xalqın tarixi yaxınlığının diplomatik sənədlə təsdiqlənməsindən getmədiyi aydın olur.

Əslində, Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlərin yeni modeli formalaşır. Bu modelin arxasında üç mühüm komponent dayanır: siyasi etimad və müttəfiqlik, iqtisadi inteqrasiya və dəyişən Avrasiya geosiyasətində ortaq maraqlar.

Dostluqdan strateji müttəfiqliyə

Azərbaycan və Özbəkistanı birləşdirən tarixi, etnik, dil və mədəni bağlar yeni deyil. Lakin dövlətlərarası münasibətlərdə tarixi yaxınlıq həmişə avtomatik olaraq strateji əməkdaşlığa çevrilmir. Son illərin əsas fərqi məhz budur: Bakı və Daşkənd tarixi yaxınlığı real siyasi və iqtisadi mexanizmlərə çevirə biliblər.

İlham Əliyevlə Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış yüksək səviyyəli siyasi etimad bu prosesin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib. Dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri intensivləşib, Ali Dövlətlərarası Şura yaradılıb, investisiya və ticarət mexanizmləri formalaşdırılıb, nəqliyyat, energetika, sənaye, kənd təsərrüfatı və humanitar sahələrdə əməkdaşlıq genişlənib.

“Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” isə artıq əldə edilmiş bu səviyyənin hüquqi-siyasi ifadəsidir. Müqavilədə iki ölkənin münasibətlərini əbədi dostluq, qarşılıqlı etimad, strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik əsasında qurduğu təsbit edilir.

Ancaq sənədin ən diqqətçəkən məqamlarından biri bundan da irəli gedir. Tərəflər digər dövlətin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə zərər vuran blok və ittifaqlarda iştirak etməməyi, öz ərazilərinin üçüncü dövlətlər tərəfindən qarşı tərəfə qarşı istifadə olunmasına imkan verməməyi öhdələrinə götürürlər.

Bu müddəalar “əbədi dostluq” anlayışının sadəcə diplomatik epitet olmadığını göstərir. Başqa sözlə, Bakı və Daşkənd münasibətlərini uzunmüddətli siyasi etimad və təhlükəsizlik təminatları üzərində qururlar.

Niyə məhz indi?

Müqavilənin imzalandığı zaman da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Avrasiyanın geosiyasi və geoiqtisadi xəritəsi sürətlə dəyişir. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra ənənəvi nəqliyyat marşrutları ilə bağlı risklərin artması, Çin-Avropa ticarətində alternativ yolların aktuallaşması, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin xarici siyasətdə daha çoxşaxəli kursa üstünlük verməsi Xəzər hövzəsinin əhəmiyyətini artırıb. Bu prosesin mərkəzində isə Azərbaycan dayanır. Azərbaycan artıq yalnız Cənubi Qafqaz dövləti deyil. Ölkə Mərkəzi Asiyanı Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən əsas nəqliyyat və logistika qovşaqlarından birinə çevrilir.

Özbəkistan üçün də bu istiqamət strateji əhəmiyyətlidir. Dünya okeanına birbaşa çıxışı olmayan Özbəkistanın iqtisadi inkişafının əsas şərtlərindən biri xarici bazarlara etibarlı və alternativ çıxış yollarının genişləndirilməsidir. Burada Azərbaycan faktoru ön plana keçir. Xəzərdən keçərək Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan Orta Dəhliz Daşkənd üçün alternativ deyil, getdikcə daha çox strateji marşruta çevrilir. Deməli, Azərbaycanla Özbəkistanın yaxınlaşmasını yalnız ortaq türk kimliyi ilə izah etmək kifayət deyil. Bu qardaşlığın artıq böyük iqtisadi və geosiyasi dayaqları var.

Xəzər artıq ayırmır, birləşdirir

Uzun müddət Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya iki ayrı geosiyasi məkan kimi yanaşılıb. İndi isə bu təsnifat tədricən əhəmiyyətini itirir. Azərbaycanın Özbəkistan, Qazaxıstan, Türkmənistan və digər Mərkəzi Asiya ölkələri ilə sürətlə inkişaf edən əlaqələri Xəzərin iki sahilində faktiki olaraq yeni əməkdaşlıq məkanı formalaşdırır.

Xəzər artıq ayırıcı coğrafiya deyil, birləşdirici xəttə çevrilir. Bu xətt Mərkəzi Asiyadan Azərbaycana, Azərbaycandan Gürcüstan və Türkiyəyə, oradan isə Avropaya qədər uzanır. Bunun strateji nəticəsi kifayət qədər böyükdür. Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz-Türkiyə xətti gələcək Avrasiyanın əsas nəqliyyat, enerji və ticarət arteriyalarından birinə çevrilə bilər. Azərbaycan bu sistemin coğrafi mərkəzindədir.

Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük demoqrafik potensialına və sürətlə böyüyən iqtisadiyyatlarından birinə malik dövlətdir. Bakı-Daşkənd tandeminin əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır.

Qarabağda verilmiş siyasi mesaj

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində başqa bir mühüm məqam Qarabağdır. Özbəkistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə ardıcıl dəstək göstərib. Ancaq 44 günlük müharibədən sonra Daşkənd bununla kifayətlənmədi və siyasi dəstəyi praktiki addıma çevirdi. Füzulidə Özbəkistan tərəfindən Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikilməsi təsadüfi layihə deyildi. Bu, Qarabağın bərpasına qardaş ölkənin konkret töhfəsi və Azərbaycanın suverenliyinə siyasi dəstəyin simvolu idi. Bu gün həmin münasibətlər daha bir mərhələ irəli gedir.

“Əbədi dostluq haqqında Müqavilə”də tərəflərin bir-birinin suverenliyi, təhlükəsizliyi və ərazi bütövlüyünə münasibəti ayrıca təsbit edilir. Beləliklə, Azərbaycan-Özbəkistan qardaşlığı emosional və tarixi anlayışdan dövlətlərarası öhdəlik səviyyəsinə yüksəlir.

İqtisadiyyat siyasətin ardınca gəlir

Siyasi yaxınlaşmanın ən mühüm nəticələrindən biri iqtisadi münasibətlərin genişlənməsidir.

Daşkənddə imzalanan sənədlər arasında ikitərəfli ticarətin 2030-cu ilə qədər 1 milyard dollara çatdırılması proqramının olması bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu hədəf onu göstərir ki, iki ölkə münasibətlərin siyasi səviyyəsi ilə iqtisadi göstəricilər arasındakı fərqi azaltmaq niyyətindədir.

Perspektiv sahələrin dairəsi genişdir: nəqliyyat və logistika, energetika, kənd təsərrüfatı, sənaye, rəqəmsal iqtisadiyyat, elektron ticarət, informasiya-kommunikasiya və hətta kosmik texnologiyalar. Burada başqa mühüm detal da var.

Azərbaycanla Özbəkistan artıq sadəcə bir-biri ilə ticarət edən dövlətlər olmaq istəmirlər. Məqsəd qarşılıqlı sərmayələr və birgə istehsal vasitəsilə iqtisadiyyatların müəyyən sahələrdə bir-birinə bağlanmasıdır.Bu isə münasibətlərin keyfiyyətcə fərqli mərhələsidir. Çünki ticarət siyasi konyunkturadan asılı olaraq azala və ya arta bilər. Qarşılıqlı investisiyalar və birgə müəssisələr isə ölkələr arasında daha uzunmüddətli iqtisadi qarşılıqlı asılılıq yaradır.

Türk dünyası üçün Bakı-Daşkənd oxu

Məsələnin daha böyük siyasi ölçüsü Türk dünyası ilə bağlıdır. Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatı yalnız mədəni-humanitar əməkdaşlıq platforması olmaqdan çıxaraq tədricən iqtisadi və geosiyasi koordinasiya mexanizminə çevrilir.

Bu prosesdə Azərbaycanla Özbəkistan xüsusi çəkiyə malikdir. Azərbaycan Türk dünyasının Türkiyə və Avropaya çıxışında əsas coğrafi körpüdür. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın demoqrafik və iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Bu iki dövlət arasında strateji bağların güclənməsi Türk dünyasının şərq və qərb cinahlarının bir-birinə daha sıx bağlanması deməkdir.

Burada Azərbaycan üçün xüsusi imkan yaranır. Bakı həm Mərkəzi Asiya, həm Cənubi Qafqaz, həm də Türkiyə ilə yüksək səviyyəli münasibətlərə malik olmaqla Türk dünyasının coğrafi və siyasi əlaqələndirici mərkəzlərindən birinə çevrilir. Bu isə Azərbaycanın geosiyasi çəkisini yalnız Cənubi Qafqaz çərçivəsində deyil, daha geniş Avrasiya miqyasında artırır.

Heç kimə qarşı olmayan ittifaq

“Əbədi dostluq” müqaviləsinin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də onun üçüncü ölkəyə qarşı yönəlmiş hərbi-siyasi ittifaq xarakteri daşımamasıdır. Bakı və Daşkənd yeni qarşıdurma xətti yaratmır. Əksinə, formalaşdırılan model qarşılıqlı suverenliyə hörmət, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi və regional sabitlik üzərində qurulur. Bu, xüsusilə indiki geosiyasi şəraitdə mühüm məqamdır.

Dünya yenidən bloklaşmaya doğru getdiyi bir vaxtda Azərbaycan və Özbəkistan başqa model təqdim edir: müttəfiqlik, amma qarşıdurma yaratmadan; inteqrasiya, amma suverenliyi itirmədən; yaxınlaşma, amma üçüncü dövlətlərə qarşı cəbhə formalaşdırmadan. Bu yanaşma Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi çoxvektorlu və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət kursu ilə də üst-üstə düşür.

Əliyev-Mirziyoyev faktoru

Bütün bu prosesdə liderlər arasındakı münasibətlərin rolunu ayrıca qeyd etmək lazımdır. İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış şəxsi etimad son illərdə dövlətlərarası münasibətlərin sürətli inkişafına ciddi təsir göstərib. Müasir beynəlxalq siyasətdə liderlər arasında etimad bəzən onilliklər tələb edən prosesləri xeyli sürətləndirə bilir. Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində də bunu görürük.

Ən mühümü isə budur ki, şəxsi siyasi etimad tədricən institutlaşır. Ali Dövlətlərarası Şura, hökumətlərarası mexanizmlər, investisiya layihələri, şəhərlər və regionlar arasında əlaqələr, təhsil və mədəniyyət proqramları münasibətləri yalnız iki liderin siyasi iradəsindən asılı olmaqdan çıxararaq dövlətlər və cəmiyyətlər səviyyəsinə daşıyır. Əbədi dostluğun real təminatı da məhz budur.

Yeni Avrasiyanın iki qardaş dövləti

Azərbaycan və Özbəkistan arasında imzalanmış müqavilənin əhəmiyyətini yalnız sənədin adına baxaraq qiymətləndirmək doğru olmazdı. Əsas məsələ “əbədi” sözünün diplomatik terminologiyaya daxil edilməsi deyil.
Əsas məsələ onun arxasında hansı siyasi və iqtisadi arxitekturanın qurulmasıdır.

Bu gün Bakı ilə Daşkənd arasında formalaşan münasibətlər üç böyük prosesi birləşdirir: Türk dünyasının inteqrasiyasını, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazın yaxınlaşmasını və Şərqlə Qərb arasında yeni nəqliyyat-iqtisadi xəttin formalaşmasını.

Azərbaycan bu üç prosesin hər birində mühüm mövqeyə malikdir. Ona görə İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfərinin nəticələrinə yalnız Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri kontekstində baxmaq kifayət etmir.

Söhbət daha böyük geosiyasi transformasiyadan gedir. Bir vaxtlar Xəzərin iki tərəfində yerləşən və coğrafi baxımdan bir-birindən ayrı görünən iki türk dövləti bu gün vahid nəqliyyat, iqtisadi və siyasi məkanın əsas iştirakçılarına çevrilir.

Bu baxımdan “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” bir prosesin sonu deyil. Əksinə, yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Və böyük ehtimalla gələcək illərdə bu sənədin real əhəmiyyətini onun adından daha çox Orta Dəhlizdə daşınan yüklərdə, qarşılıqlı investisiyalarda, ortaq layihələrdə, Türk dünyasında siyasi koordinasiyanın səviyyəsində və Azərbaycanın Mərkəzi Asiyadakı artan rolunda görəcəyik.

Çünki müasir geosiyasətdə əbədi dostluğu sənədin adı deyil, ortaq maraqların nə qədər dərin və davamlı olması müəyyən edir.

Azərbaycan və Özbəkistan isə artıq həmin ortaq maraqları uzunmüddətli strateji münasibətlər sisteminə çevirməyə başlayıb...