BAKI, 13 oktyabr. TELEQRAF

“Dövlət qulluğunda elmi və pedaqoji fəaliyyətlə bağlı mövcud məhdudiyyətlərə yenidən baxılmalı, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin elmi potensialından istifadəyə daha geniş imkanlar yaradılmalıdır.”

Teleqaf xəbər verir ki, bu fikirləri Milli Məclisin Səhiyyə komitəsinin sədr müavini, millət vəkili, tibb elmləri doktoru Rəşad Mahmudov dövlət qulluqçularının elmi və pedaqoji fəaliyyəti ilə bağlı mövcud problemlərə münasibət bildirərkən səsləndirib.

Millət vəkili qeyd edib ki, dövlət qulluqçularının əlavə fəaliyyətinin müəyyən qaydalarla tənzimlənməsi, ola bilsin, vaxtilə baş vermiş ayrı-ayrı xoşagəlməz hadisələrin, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadənin və maraqlar toqquşmasının qarşısını almaq məqsədilə nəzərdə tutulub. Lakin bu yanaşmanın praktikada yaratdığı çətinliklər və xüsusilə elm, təhsil və səhiyyə sahəsində çalışan yüksək ixtisaslı mütəxəssislərə təsiri ayrıca qiymətləndirilməlidir.

“Əlbəttə, dövlət qulluğunda şəffaflığın qorunması, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadənin və maraqlar toqquşmasının qarşısının alınması son dərəcə vacibdir. Bu prinsiplərlə bağlı heç bir fikir ayrılığımız yoxdur. Ancaq düşünürəm ki, müəyyən risklərin mövcudluğu elmi və pedaqoji fəaliyyətin qarşısında ümumi inzibati maneələrin saxlanılması üçün kifayət qədər əsas sayıla bilməz.

Biz burada iki anlayışı bir-birindən dəqiq ayırmalıyıq: elmi fəaliyyətlə məşğul olmaq və vəzifə səlahiyyətlərindən şəxsi maraqlar üçün istifadə etmək. Bunlar tamamilə fərqli məsələlərdir. Birincisi cəmiyyətin intellektual inkişafına xidmət edir, ikincisi isə qanunvericiliklə qarşısı alınmalı olan hüquq pozuntusudur.

Hesab edirəm ki, dövlətin vəzifəsi bu iki anlayışı eyniləşdirmək deyil, aralarındakı hüquqi sərhədləri dəqiq müəyyənləşdirmək olmalıdır”.

Rəşad Mahmudov bildirib ki, bu məsələyə yalnız nəzəri və hüquqi müstəvidən deyil, həm də uzun illər ərzində əldə etdiyi şəxsi idarəçilik və peşəkar təcrübə əsasında yanaşır.

“Dövlət Gömrük Komitəsinin Tibb Xidməti İdarəsinin Elmi-Təcrübə və Tədris Mərkəzinin rəhbəri kimi bu problemin praktik nəticələrini yaxından müşahidə etmək imkanım olub.

Bizim xəstəxanamızda uzun illər xarici ölkələrin nüfuzlu elmi və klinik mərkəzlərində çalışmış, beynəlxalq səviyyədə elmi araşdırmalar aparmış, həyatlarının böyük hissəsini tibb elminə, tədrisə və peşəkar inkişafa həsr etmiş mütəxəssislər fəaliyyət göstərirlər.

Onların arasında pediatriya və digər tibb sahələrində ciddi akademik təcrübəsi, elmi bilikləri və böyük potensialı olan insanlar var.

Təsəvvür edin, bir insan ömrünün onilliklərini elmə həsr edir, beynəlxalq elmi mühitdə yetişir, araşdırmalar aparır, təcrübə qazanır, sonra öz ölkəsinə qayıdaraq dövlətin tibb müəssisəsində fəaliyyətə başlayır. Lakin müəyyən inzibati və hüquqi məhdudiyyətlər səbəbindən uzun illər formalaşdırdığı elmi və pedaqoji potensialını əvvəlki səviyyədə reallaşdırmaqda çətinlik çəkir.

Bu, yalnız həmin şəxsin fərdi problemi deyil. Bu, həm də dövlətin illərlə formalaşmış intellektual potensialdan tam istifadə edə bilməməsi deməkdir.

Məsələnin çox mühüm psixoloji tərəfi də var. İnsan öz bilik və bacarıqlarını, elmi potensialını, illərlə qazandığı təcrübəni cəmiyyətə ötürmək imkanına malik olduğu halda bunu həyata keçirə bilmirsə, həmin vəziyyət onda ciddi mənəvi və psixoloji gərginlik yaradır.

Mən bunu bəzən insanın öz potensialını reallaşdırmaq imkanından məhrum qalması kimi, hətta məcazi mənada ağır bir psixoloji işgəncə kimi qiymətləndirirəm.

Çünki elm adamı üçün elmi fəaliyyət sadəcə əlavə məşğuliyyət və ya gəlir mənbəyi deyil. Bu, onun həyat tərzidir, peşəkar kimliyidir, illərlə formalaşmış düşüncə və yaradıcılıq ehtiyacıdır.

Belə insanın elmi fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırmaq onun yalnız iş şəraitinə deyil, mənəvi dünyasına və peşəkar motivasiyasına da təsir göstərir”.

Millət vəkili vurğulayıb ki, problemin digər ciddi tərəfi yüksək ixtisaslı kadrların dövlət tibb müəssisələrində saxlanılması ilə bağlıdır.

“Bəzən bu cür məhdudiyyətlər səbəbindən yüksək ixtisaslı mütəxəssislər qarşısında çox çətin seçim yaranır: ya elmi və pedaqoji fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmalı, ya da uzun illər çalışdıqları dövlət tibb müəssisəsindən ayrılaraq başqa xəstəxanalarda fəaliyyətlərini davam etdirməlidirlər.

Təəssüf ki, belə seçimlə üzləşən və nəticədə iş yerini dəyişmək məcburiyyətində qalan mütəxəssislər də olur.

Bunun nəticəsi isə yalnız bir həkimin və ya alimin iş yerini dəyişməsi ilə məhdudlaşmır.

Hər bir yüksək ixtisaslı mütəxəssisin arxasında illərlə formalaşmış klinik təcrübə, elmi məktəb, yetişdirdiyi gənc kadrlar, qurduğu peşəkar münasibətlər və müəssisəyə qazandırdığı institusional təcrübə dayanır.

Belə mütəxəssislərin itirilməsi xəstəxanaların uzunmüddətli inkişafına, elmi və klinik fəaliyyətin davamlılığına, gənc həkimlərin hazırlanmasına mənfi təsir göstərə bilər.

Biz bir tərəfdən ölkəmizə xaricdə yetişmiş yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin qayıtmasını, elmi məktəblərin formalaşmasını və tibb müəssisələrimizin beynəlxalq səviyyədə inkişafını istəyirik. Digər tərəfdən isə həmin insanların elmi fəaliyyətini davam etdirməsinə maneə yaradan prosedurların mövcudluğu ilə üzləşirik.

Hesab edirəm ki, bu ziddiyyətin aradan qaldırılması vacibdir”.

Rəşad Mahmudov bəzi həmkarlarının dövlət qulluğunda akademik fəaliyyətin genişləndirilməsinin maraqlar toqquşmasına səbəb ola biləcəyi barədə fikirlərinə də münasibət bildirib.

“Bu məsələ ilə bağlı bəzi həmkarlarımın maraqlar toqquşması ehtimalını önə çəkməsini başa düşsəm də, həmin arqumentin elmi fəaliyyətə ümumi məhdudiyyətlərin saxlanılması üçün əsas kimi təqdim olunması ilə razı deyiləm.

Əvvəla, maraqlar toqquşması yalnız elmi fəaliyyətə xas olan məsələ deyil. Bu risk dövlət idarəçiliyinin, iqtisadiyyatın, səhiyyənin və ictimai həyatın müxtəlif sahələrində yarana bilər.

Əgər biz hər hansı sahədə potensial maraqlar toqquşması ehtimalını həmin fəaliyyətin məhdudlaşdırılması üçün kifayət qədər əsas saysaq, onda bir çox peşəkar fəaliyyət sahələrində eyni yanaşmanı tətbiq etməli olarıq.

Halbuki müasir idarəetmənin əsas məqsədi riskləri bütövlükdə fəaliyyəti məhdudlaşdırmaqla deyil, onları müəyyənləşdirmək, qiymətləndirmək və idarə etməklə aradan qaldırmaqdır.

Digər tərəfdən, elmi fəaliyyət özü də müəyyən etik, akademik və institusional nəzarət mexanizmlərinə tabedir.

Elmi araşdırmaların xarakterindən asılı olaraq etik komissiyaların rəyi, müvafiq elmi şuraların qərarları, tədqiqat protokollarının təsdiqi, pasiyent hüquqlarının qorunması, fərdi məlumatların məxfiliyi və maraqlar toqquşmasının bəyan edilməsi kimi prosedurlar tətbiq olunur.

Xüsusilə tibb sahəsində insan üzərində aparılan elmi tədqiqatların etik və hüquqi tələbləri mövcuddur.

Deməli, burada nəzarətsiz bir fəaliyyət mühitindən danışmırıq.

Əlbəttə, bütün elmi fəaliyyət növləri eyni prosedurlardan keçmir. Elmi məqalə yazmaq, universitetdə mühazirə oxumaq və klinik tədqiqat aparmaq fərqli fəaliyyətlərdir. Lakin onların hər biri üçün uyğun və mütənasib tənzimləmə mexanizmləri müəyyən edilə bilər.

Bu baxımdan, elmi fəaliyyətə görə əlavə inzibati icazə mexanizmlərinin nə dərəcədə zəruri və səmərəli olduğu ciddi şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Maraqlar toqquşması ehtimalı elmi fəaliyyətə qadağa qoymaq üçün deyil, həmin riskləri idarə edən şəffaf və işlək mexanizmlər yaratmaq üçün əsas olmalıdır.”

Millət vəkili hesab edir ki, məsələnin həlli üçün dövlət qulluqçularının elmi, pedaqoji və digər ödənişli fəaliyyətlərinin hüquqi tənzimlənməsi arasında fərqlər daha aydın müəyyənləşdirilməlidir.

“Burada başqa bir vacib məqam da rəhbər şəxslərin məsuliyyəti ilə bağlıdır.

Əgər hər hansı elmi və ya pedaqoji fəaliyyət üçün rəhbərin icazəsi tələb olunursa və həmin icazənin verilməsi sonradan rəhbər üçün əlavə hüquqi və ya inzibati məsuliyyət riski yaradırsa, təbii ki, bəzi rəhbərlər belə qərarlar verməkdən çəkinə bilərlər.

Nəticədə hətta fəaliyyətin özündə hər hansı qanunsuzluq və ya maraqlar toqquşması olmadığı hallarda belə, mütəxəssis öz elmi potensialını reallaşdırmaq imkanından məhrum qala bilər.

Ona görə də hesab edirəm ki, elmi fəaliyyətin həyata keçirilməsi ilə bağlı hüquqi məsuliyyətin sərhədləri aydın olmalı, rəhbər şəxslərin əsassız risklərlə üzləşməsinə səbəb olan qeyri-müəyyənliklər aradan qaldırılmalıdır.

Məsələn, elmi fəaliyyətin sadəcə məlumatlandırma və maraqlar toqquşmasının bəyan edilməsi mexanizmi ilə tənzimlənməsi, yalnız konkret risk yarandıqda əlavə yoxlamanın tətbiq olunması nəzərdən keçirilə bilər.

Bunun üçün hər dəfə yeni inzibati maneələr və əlavə komissiyalar yaratmaq da vacib deyil. Mövcud etik və hüquqi nəzarət mexanizmlərindən daha səmərəli istifadə etmək mümkündür.

Əsas məsələ dövlət qulluqçusunun xidməti vəzifələrini vicdanla yerinə yetirməsi, dövlət resurslarından qanunsuz istifadə etməməsi və şəxsi maraqlarını dövlət maraqlarından üstün tutmamasıdır.

Bu prinsiplər təmin olunursa, insanın elmi məqalə yazması, akademik müzakirələrdə iştirak etməsi, elmi araşdırmalar aparması və ya gənc mütəxəssislərə biliklərini ötürməsi üçün əlavə maneələr yaradılmasının zəruriliyi yenidən qiymətləndirilməlidir”.

Rəşad Mahmudov sonda bildirib ki, məsələyə Milli Məclisdə və aidiyyəti dövlət orqanlarında diqqət yetirilməsi, mövcud hüquqi normaların praktik tətbiqinin təhlil olunması və zəruri dəyişikliklərin müzakirəyə çıxarılması məqsədəuyğun olardı.

“Biz unutmamalıyıq ki, dövlətin gücü yalnız onun inzibati və iqtisadi imkanları ilə deyil, həm də sahib olduğu insan kapitalı, intellektual potensial və elmi məktəblərlə ölçülür.

Elm adamının yetişməsi uzun illər tələb edir. Bəzən bir mütəxəssisin beynəlxalq səviyyədə formalaşması üçün onilliklər lazım olur. Belə insanları yetişdirmək, ölkəyə qazandırmaq və onların biliklərindən faydalanmaq böyük zəhmət tələb edir.

Ona görə də biz həmin potensialın qarşısında əlavə maneələr yaratmaq əvəzinə, ondan daha səmərəli istifadə etməyin yollarını axtarmalıyıq.

Hesab edirəm ki, dövlət qulluğunda elmi və pedaqoji fəaliyyətlə bağlı mövcud hüquqi tənzimləmələrə yenidən baxılmalı, elmi fəaliyyətlə digər ödənişli fəaliyyət növləri arasındakı fərqlər aydınlaşdırılmalı və praktikada yaranan problemlər aradan qaldırılmalıdır.

Bu məsələ təkcə ayrı-ayrı dövlət qulluqçularının hüquqları ilə bağlı deyil. Bu, bütövlükdə ölkəmizdə elmin, təhsilin, səhiyyənin, dövlət idarəçiliyinin və insan kapitalının inkişafı ilə bağlı məsələdir.

Biz maraqlar toqquşmasının qarşısını almalıyıq, amma bunu edərkən elmi potensialın qarşısını kəsməməliyik. Çünki elmin inkişafına yaradılan hər bir imkan nəticə etibarilə dövlətin və cəmiyyətin inkişafına xidmət edir.

İnanıram ki, bu məsələyə həm qanunverici orqan, həm də aidiyyəti dövlət qurumları tərəfindən diqqətlə yanaşılacaq və elmi fəaliyyətin təşviqi ilə dövlət qulluğunun prinsipləri arasında daha səmərəli hüquqi tarazlığın yaradılması istiqamətində müvafiq addımlar atılacaq”.