BAKI, 12 yanvar. TELEQRAF

İranda son aylarda müşahidə olunan kütləvi etirazlar beynəlxalq mediada əksər hallarda iqtisadi çətinliklərlə izah edilsə də, bu yanaşma baş verən proseslərin siyasi və sosial mahiyyətini tam şəkildə açıqlamaqdan uzaqdır.

Milli valyutanın sürətlə dəyərdən düşməsi və yaşayış xərclərinin kəskin artması yalnız katalizator rolunu oynayır. Əslində isə ölkədə baş verənlər uzun müddət “səssiz” şəkildə davam edən, lakin artıq tənəzzülü reallaşmış sosial münasibətlər sisteminin açıq təzahürüdür.

Etirazların sosial bazası: klassik cərəyanların tənəzzülü

Ənənəvi siyasi və sosioloji yanaşmalarda iqtisadi etirazlar adətən aşağı gəlir qrupları ilə əlaqələndirilir. Lakin İranda mövcud etiraz dalğası bu modeli köklü şəkildə sarsıdır. Küçələrdə etiraz edən əsas hərəkətverici hissə sürətlə yoxsullaşmağa doğru gedən orta təbəqə və gələcək imkanlarından məhrum edilmiş gənc nəsildən ibarətdir. Bu sosial qruplar artıq sistemin sabitliyini təmin edən dayaqlar deyil, onun struktur çatışmazlıqlarından birbaşa zərər çəkən subyektlərə çevriliblər.

Burada məsələ təkcə gəlir azalması ilə məhdudlaşmır. Söhbət sosial mövqenin, uzunmüddətli planlaşdırma imkanlarının və fərdin öz həyatı üzərində nəzarət hissinin aşınmasından gedir. Bu vəziyyət siyasi baxımdan xüsusilə risklidir, çünki orta təbəqə tarixi olaraq sabitliyin əsas təminatçısı olduğu halda, indi dəyişiklik tələbinin daşıyıcısına çevrilir.

İranda formalaşmış mövcud vəziyyəti sosioloji baxımdan “Böyük tənəzzül” anlayışı ilə izah etmək mümkündür. Bu, cəmiyyətin geniş bir hissəsinin özünü sosial və iqtisadi baxımdan dəyərini itirmiş kimi hiss etməsidir.

Bu hal ciddi siyasi nəticələr doğurur. İnflyasiya və valyuta böhranı şəraitində uzunmüddətli hədəflər mənasını itirir, fərdlər gələcəyə doğru planlama deyil, gündəlik mövcudiyyətini qoruma psixologiyasına sığınırlar.

İrandakı etirazların diqqət çəkən əsas xüsusiyyətlərindən biri tələblərin açıq ideoloji xarakter daşımamasıdır. Küçələrdə səsləndirilən çağırışlar radikal siyasi şüarlardan daha çox “layiqli həyat” anlayışı ətrafında formalaşır. Sabit milli valyuta, azad internetə çıxış, sosial təminat və proqnozlaşdırıla bilən iqtisadi mühit artıq sırf sosial gözlənti deyil, birbaşa siyasi tələbə çevrilib.

Bu proses layiqli həyat tərzinin siyasi tələbə çevrilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlətin ideoloji prioritetlərini qorumaq naminə vətəndaşların gündəlik həyat keyfiyyətini davamlı şəkildə qurban verməsi siyasi sistemi kompromis imkanlarından məhrum edir. Belə bir şəraitdə sosial narazılıq iqtisadi çərçivəni aşaraq, idarəetmə fəlsəfəsinə yönəlmiş fundamental tənqid formasını alır.

Sosial ədalətsizlikdən siyasi böhrana

1979-cu il inqilabının legitimliyi sosial ədalət, yoxsulların və zəif təbəqələrin müdafiəsi vədləri üzərində qurulmuşdu. Lakin bu gün cəmiyyət daxilində formalaşan ümumi təsəvvür tamamilə fərqlidir. Hakimiyyətə yaxın iqtisadi və siyasi dairələrin açıq şəkildə nümayiş etdirdiyi bahalı həyat tərzi, əhalinin isə daim qənaət və səbr etməyə çağırılması sosial bərabərsizlik hissini siyasi ədalətsizlik səviyyəsinə yüksəldir.

Bu mərhələdə yoxsulluq artıq sadəcə iqtisadi problem kimi deyil, birbaşa siyasi idarəetmənin nəticəsi kimi qəbul edilir. Dövlət subsidiyaları və xeyriyyə mexanizmləri isə bu hissi yumşaltmaq əvəzinə, vətəndaşda dövlət tərəfindən asılılıq və “alçaldılma” hissini daha da gücləndirir.

Klassik siyasi inqilabi proseslərdə əsas sual “hakimiyyət kimə keçəcək?” idi. Müasir İranda isə əsas sual tamamilə fərqlidir: “bu cəmiyyətdə layiqli yaşamaq necə mümkündür?” Bu dəyişiklik etirazların mahiyyətini köklü şəkildə yenidən formalaşdırır.

İşsiz gənc məzunlarla aylardır əməkhaqqı ala bilməyən işçilərin eyni etiraz məkanında bir araya gəlməsi yeni tip sosial münasibətlər sistemi yaradır. Bu həmrəylik ideoloji deyil, ortaq sosial təcrübəyə əsaslanır və onu davamlı edən də məhz bu xüsusiyyətdir.

Bu baxımdan, İranda müşahidə olunan etiraz dalğası müvəqqəti sosial partlayışdan daha çox, uzunmüddətli siyasi və sosial transformasiyanın ilkin mərhələsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Orta və orta-üst təbəqələr arasında formalaşmış ümumi qənaət aydındır: mövcud sistemdə “susmaq” artıq rahatlıq və təhlükəsizlik təmin etmir. Bu səbəbdən mövcud etirazlar klassik siyasi inqilabi çevrilişdən daha çox, yeni bir sosial münasibətlər sisteminin siyasi təzahürü kimi qiymətləndirilməlidir.