BAKI, 15 iyun. TELEQRAF

Azərbaycanın müasir tarixi müstəqil dövlətçiliyimizin memarı olan böyük siyasətin patriarxı Heydər Əliyevin adı ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Bu baxımdan 1993-cü il iyunun 15-də Heydər Əliyevin milli səviyyədə aktiv siyasi fəaliyyətə qayıtdığı və Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildiyi gün, xalqımızın tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur.

Məhz buna görə, həmin tarix dərin siyasi böhranın, vətəndaş qarşıdurması təhlükəsinin və gənc dövlətin müstəqilliyinin itirilməsinin qarşısını aldığı üçün tarixə Milli Qurtuluş Günü kimi düşüb.

1991-ci ildə müstəqilliyini formal olaraq bərpa edən Azərbaycan xarici hərbi təcavüz, iqtisadi böhran, daxili siyasi qeyri-sabitlik və milli təhlükəsizliyə ciddi təhdidlərlə üzləşdi. Bu şəraitdə Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışı dönüş nöqtəsi kimi Azərbaycanın gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirməklə yanaşı ölkənin gələcək nailiyyətlərinin təməlini qoydu.

1991-1993-cü illər Azərbaycanın müasir tarixində ən çətin dövrlərdən biri idi. SSRİ-nin dağılmasından sonra gənc respublika keçid dövrünə adlamış dövlətlərə xas olan çoxsaylı çətinliklərlə üzləşdi. Lakin ölkəmiz üçün bu vəziyyət Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Qarabağ bölgəsinə Ermənistanın təcavüzü və hərbi əməliyyatların ağır nəticələri ilə daha da çətinləşirdi.

Hələ formalaşmaq prosesində olan dövlət institutları heç daxili sabitliyi təmin edə bilmirdi. Ölkədə müxtəlif siyasi qüvvələr arasında hakimiyyət uğrunda şiddətli mübarizə nəticəsində tez-tez baş verən rəhbərlik dəyişiklikləri, effektiv idarəetmənin olmaması, iqtisadi tənəzzül, inflyasiya və sosial çətinliklər ictimai-siyasi prosesləri təhlükəli məcraya sürükləyirdi.

1993-cü ilə bu böhran kritik həddə çatdı. Cəbhədəki hərbi geriləmələr artan daxili qeyri-sabitliklə müşayiət olunurdu. Ölkənin müxtəlif bölgələrində gərginlik ocaqları yarandı. Vətəndaş qarşıdurması, siyasi bölünmə və müəyyən ərazilər üzərində nəzarətin itirilməsi təhlükəsi reallaşdı. Bu dövrdə təkcə dövlətin inkişaf perspektivlərinin deyil, həm də Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması sual altına düşürdü.

Cəmiyyət artıq dövləti möhkəmləndirə, idarəçiliyi bərpa edə və ölkəni böhrandan çıxara biləcək güclü siyasi liderə ehtiyac olduğunu anlayırdı. Bu şəraitdə əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi dövlət idarəçiliyində geniş təcrübəyə malik və əhəmiyyətli səlahiyyətlərə malik olan Heydər Əliyevə müraciət etdi.

Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı Milli Qurtuluş amili oldu

1993-cü ilin iyun ayında geniş ictimaiyyətin və siyasi xadimlərin xahişi ilə Naxçıvandan Bakıya gələn Heydər Əliyev 15 iyunda Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi.

Bu tarix sonradan tariximizdə Milli Qurtuluş Günü kimi tanındı ki, bu da Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişinin respublikanın dərin milli böhranın astanasında olduğu bir dövrə təsadüf etməsinin məntiqi nəticəsidir. Onun siyasi təcrübəsi, nüfuzu və strateji qərarlar qəbul etmək bacarığı vəziyyəti sabitləşdirməyi və daha böyük qeyri-sabitliyin qarşısını almağı şərtləndirdi.

Yeni rəhbərliyin əsas məqsədi dövlətçiliyiт bərpası və daxili birliyin təmin edilməsi idi. Mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək, siyasi xaosun qarşısını almaq və dövlət qurumlarının fəaliyyəti üçün şərait yaratmaq üçün addımlar atıldı. Bu tədbirlər ölkənin ərazi və siyasi bütövlüyünün qorunmasına, dövlət hakimiyyətinin davamlılığının təmin olunmasına və böyük daxili münaqişənin qarşısının alınmasına öz töhfəsini verdi. Buna görə də, ictimai şüurda Heydər Əliyevin qayıdışı müstəqil Azərbaycanın parçalanma, xaos və suverenliyin itirilməsi təhlükəsindən xilas olması ilə əlaqələndirildi.

Heydər Əliyev Azərbaycanı nələrdən xilas etdi

Heydər Əliyevin 1993-cü ildəki fəaliyyətinin əhəmiyyətini təhlil edərkən Azərbaycanın o vaxt üzləşdiyi mürəkkəb problemlərin ciddiliyinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

İlk növbədə, bu, siyasi anarxiyanın qarşısını almaqla bağlı idi. Ölkədə effektiv idarəetmə sistemi yox idi və müxtəlif siyasi qruplar arasındakı qarşıdurma tammiqyaslı daxili münaqişəyə çevrilmək təhlükəsini yaradırdı. Şaquli hakimiyyət strukturunun bərpası və dövlət institutlarının gücləndirilməsi təhlükəli vəziyyətin sabitləşməsinə imkan verdi.

Həmçinin dövlətin müstəqilliyini qorumaq ən vacib vəzifələrdən biri idi. Gənc respublika ciddi xarici və daxili çətinliklər dövrünü yaşayırdı. Suverenliyin zəifləməsi və daxili siyasi proseslərə xarici təsirin artması təhlükəsi dəhşətli bir kabusa çevrilmişdi. Heydər Əliyevin ardıcıl siyasəti Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsinə və milli maraqlarının qorunmasına töhfə verdi.

İqtisadi çöküşün qarşısını almaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Ağır iqtisadi vəziyyətə düşümüş ölkədə istehsal azalır, həyat səviyyəsi aşağı düşür və zəruri investisiyalar çatışmırdı. Sonradan siyasi sabitləşmə iqtisadi artım və xarici kapitalın cəlb edilməsi üçün şərait yaratdı.

Nəhayət, mühüm nəticələrdən biri sosial vəhdətin yaradsılmasında özünü göstərdi. Böhran dövründə cəmiyyətin müstəqil dövlətin qorunması və onun gələcək inkişafının təminatı ideyası ətrafında birləşməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi.

Hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra Heydər Əliyev bütün səylərini uzunmüddətli dövlət quruculuğu strategiyasının həyata keçirilməsinə yönəltdi. Onun siyasəti siyasi sabitliyin, iqtisadi inkişafın təmin edilməsinə və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun gücləndirilməsinə hesablanmışdı.

Daxili siyasətdə əsas prioritet effektiv dövlət idarəetmə sisteminin yaradılması idi. Dövlət orqanları gücləndirildi, onların funksionallığı və hesabatlılığı artırıldı. Peşəkar dövlət aparatının formalaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirildi.

İctimai-siyasi sabitliyin təminatı dövlət quruculuğunda əsas prioritetlərdən biri kimi müəyyənləşdirildi. Dövlət 1990-cı illərin əvvəllərindəki böhranın nəticələrini aradan qaldıra və institusional inkişaf mərhələsinə keçə bildi.

Xarici siyasətdə Heydər Əliyev milli maraqların qorunmasına, müxtəlif dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlarla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinə əsaslanan çoxvektorlu yanaşma siyasətini həyata keçirməyə başladı. Azərbaycan beynəlxalq arenada mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirərək, regional və qlobal proseslərin fəal iştirakçısı kimi böyük nüfuz qazanmağa başladı.

Bu kontekstdə enerji diplomatiyası xüsusilə mühüm rol oynadı. İrimiqyaslı neft və qaz layihələrinin həyata keçirilməsi Azərbaycana qlobal enerji bazarında əhəmiyyətli bir oyunçuya çevrilməyə və milli iqtisadiyyata investisiya axınını təmin etməyə imkan verdi.

Milli Qurtuluş və dərin islahatlar siyasəti

Heydər Əliyevin hakimiyyətinin ən vacib nəticələrindən biri Azərbaycanın modernləşdirilməsi üçün ölkə həyatının demək olar ki, bütün sahələrində hərtərəfli islahatların həyata keçirilməsi idi.

Məhz Milli Qurtuluş Günündən başlayaraq, peşəkar milli ordu formalaşdırılması və dövlət təhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsi prosesinə start verildi. Silahlı qüvvələr yenidən təşkil edildi, hərbi strukturlar üzərində dövlət nəzarəti gücləndirildi və müasir müdafiə siyasətinin təməli qoyuldu.

Döyüşə hazır ordunun yaradılması sonradan Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinin gücləndirilməsində və strateji maraqlarının təmin edilməsində əsas amillərdən birinə çevrildi.

İqtisadiyyatda bazar iqtisadiyyatına keçidə yönəlmiş genişmiqyaslı islahatlar çərçivəsində reallaşdırılan əsas hadisə 1994-cü ildə Azərbaycanın neft və qaz sektoruna böyük xarici investisiyalar cəlb edən “Əsrin Müqaviləsi”nin imzalanması oldu.

Enerji sektorunun inkişafı dövılət gəlirlərinin artmasına, infrastrukturun modernləşdirilməsini və Azərbaycanın investisiya cəlbediciliyinin artmasını şərtləndirdi. Özəl sahibkarlığın inkişafı və bazar iqtisadiyyatının formalaşması üçün şərait yaradıldı.

Dövlət və hüquqi inkişaf sahəsində əhəmiyyətli dəyişikliklərə əsasən, 1995-ci ildə müasir dövlət quruluşunun təməlini, hakimiyyət bölgüsü prinsiplərini və vətəndaşların hüquqlarını təsbit edən Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyası qəbul olundu.

Qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, məhkəmə sistemində islahatların aparılması və müstəqil dövlətin tələblərinə cavab verən hüquqi institutların inkişafı siyasəti həyata keçirildi.

Təhsilə, elmə, mədəniyyətə və milli irsin qorunmasına əhəmiyyətli diqqət yetirildi. Dövlət siyasəti milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə və Azərbaycan dilinin və mədəni dəyərlərinin dəstəklənməsinə yönəldildi.

Beynəlxalq mədəni əlaqələr fəal şəkildə inkişaf etdirildi, xarici ölkələrlə təhsil və elmi əməkdaşlıq imkanları genişləndirildi. Humanitar sahənin gücləndirilməsi müasir milli dövlətin formalaşmasında mühüm element kimi qəbul olundu.

Milli Qurtuluş gələcək qələbələrimizin başlanğıcı oldu

Bu gün, 15 iyun 1993-cü il, təkcə siyasi böhranın aradan qaldırılması tarixi yox, həm də Azərbaycanın inkişafında yeni bir mərhələnin başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Məhz həmin gündən etibarən möhkəm siyasi, iqtisadi və institusional təməlin formalaşması başladı və bu da ölkənin sonrakı onilliklərdə inamla inkişaf etməsinə imkan verdi.

Siyasi sabitlik, dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, müasir iqtisadiyyatın yaradılması, sistemli islahatların həyata keçirilməsi və müstəqil xarici siyasətin həyata keçirilməsi Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıtmasından sonra qoyduğu kursun ən vacib nəticələri oldu.

Müasir Azərbaycanın bir çox nailiyyətləri bu tarixi dövrdə qəbul edilən qərarların təməli üzərində qurulub. Yaradılan dövlət qurumları, gücləndirilmiş iqtisadiyyat, modernləşdirilmiş ordu və ölkənin artan beynəlxalq nüfuzu Azərbaycanın sonrakı uğurlarını şərtləndirdi. Prezident İlham Əliyevin həmin siyasəti uğurla davam etdirməsi isə bu müstəvidə qazandığımız nailiyyətləri yeni zirvələrə qaldırmağı şərtləndirir.

Sahil İsgəndərov, politoloq